Analysis and Reassessment of Double-Crescent Symbols Purported to Represent Jewish Menorahs in Olbian Rough Cilicia
Daniel C BROWNING JR - David MALTSBERGER
Öz
Doğu Dağlık Kilikia’daki Olba bölgesi, Hellenistik Dönem’den başlayarak mimari yüzeylere kabartma olarak oyulmuş sembollerin belirgin özelliğini sergileyen kalıntılarla doludur. Çeşitli tanrılarla ilişkilendirilen bu sözde “Olba sembolleri”, Hristiyan haçları Bizans Dönemi’nde bir ara pagan sembollerinin yerini alana kadar sonraki dönemlerde devam eden yerel bir gelenek yaratmıştır. Bu bağlamda, MS 2. yüzyılın sonu ile 5. yüzyılın başı arasında, bazen üstünde yıldız bulunan, bir stand ve kaide tarafından desteklenen bir çift hilalden oluşan benzersiz bir sembol ortaya çıkmıştır. Birkaç bilim insanı, nötr terim semeion ile belirttiğimiz bu sembolü Yahudi menorahının temsili olarak yorumlamış ve bu sembolleri bölgede Yahudi-pagan senkretizmi varsaymak için diğer sembollerle birlikte kullanmıştır. Bu çalışma ilk kez, daha önce yayınlanmamış örnekler de dahil olmak üzere bilinen tüm semeion temsillerinin fiziksel özelliklerinin, diğer sembollerle bağlamının ve mekânsal dağılımının sistematik ve eleştirel incelemesini sunarak tanımlamaya yönelik kanıtları değerlendirmektedir. Fotogrametrik analiz, semeion kabartmalarının menorahın şekline veya işlevine uymadığını kesin olarak göstermektedir. Bunlar her zaman pagan bağlamlarda, iyi bilinen iki Greko-Romen tanrı sembolüyle tutarlı bir şekilde ortaya çıkmaktadır. Dahası, mekânsal analiz, bunların hem mekânsal hem de zamansal olarak daha önceki “Olba sembollerinden” farklı olduğunu göstermektedir. Yeniden değerlendirme ve karşılaştırmalı kanıtlar, menorah tanımlamasını kategorik olarak reddetmemize ve semeionun MS 2. yüzyılın sonu ile 5. yüzyılın başındaki geniş bir zaman aralığında iki ay tanrısının ikili bir ilişkisini temsil ettiğini öne sürmemize yol açmaktadır.
Albayrak, Y. 2015. “Soğmatar Kült Merkezi İle İlgili Yeni Öneriler.” Belgü 2: 253–268.
Aydın, A. 2004. “Surveys of Churches in Sömek Village by Silifke-Mersin in 2003.” Anadolu Akdenizi Arkeoloji Haberleri 2004(2): 110–112.
Aydın, A. 2005. “Mersin-Silifke, Sömek Köyü Kiliseleri Yüzey Araştırması.” Araştırma Sonuçları Toplantısı 22 (1): 85–100.
Aydınoğlu, Ü. 2010a. “Olive Oil Production in Rough Cilicia: Production Installations-Settlement Patterns-Dating.” In Olive Oil and Wine Production in Anatolia During Antiquity International Symposium Proceedings, 06-08 November 2008, Mersin, Turkey, edited by Ü. Aydınoğlu, and A.K. Şenol, 1–17. Istanbul: Kilikia Arkeolojisini Araştırma Merkezi.
Aydınoğlu, Ü. 2010b. “The Farms in Rough Cilicia in the Roman and Early Byzantine Periods.” Adalya 13: 243–282.
Aydınoğlu, Ü. and A. Mörel. 2018. “Dağlık Kilikia’da Kentleşme ve Kırsal Yerleşimler Araştırması 2016.” Araştırma Sonuçları Toplantısı 35(2): 555–566.
Ayteş-Canevello, S. 2011. “Some Observations on Monotheism in Cilicia.” Seleucia ad Calycadnum 1: 173–89.
Ayteş-Canevello, S. 2012. “MÖ II. - MS IV. Yüzyıllar Arasında Cilicia’da Yahudiler.” Seleucia ad Calycadnum 2: 119–139.
Bean, G.E. and T.B. Mitford. 1970. Journeys in Rough Cilicia, 1964-1968. Ergänzungsbände zu den Tituli Asiae Minoris 3. Wien: Böhlau.
Belayche, N. 2009. “Luna/ΜΗΝ ΑΣΚΑΗΝΟΣ: Un Dieu Romain à Antioche (Pisidie).” In Ritual Dynamics and Religious Change in the Roman Empire, edited by O. Hekster, S. Schmidt-Hofner, and C. Witschel, 327–348. Leiden: Brill.
Bent, J.T. 1890a. “Cilician Symbols.” The Classical Review 4(7): 322–321.
Bent, J.T. 1890b. “Explorations in Cilicia Tracheia.” Proceedings of the Royal Geographical Society and Monthly Record of Geography 12(8): 445–463.
Bent, J.T. 1891. “A Journey in Cilicia Tracheia.” JHS 12: 206–224.
Browning Jr, D.C. 2024. “Close-Range Photogrammetry for Analysis of Rock Relief Details: An Investigation of Symbols Purported to Be Jewish Menorahs in Rough Cilicia.” Mersin Photogrammetry Journal 6(1): 39–51.
Browning Jr, D.C. and D. Maltsberger. 2017. “Memes, Moons, or Menorahs? Analysis of Claimed Syncretistic Jewish-Pagan Relief Symbols in Rough Cilicia.” ASOR 2017 Annual Meeting. Boston, MA.
CIL III = Corpus inscriptionum latinarum. Vol. 3, Parts 1-2, edited by Th. Mommsen, Inscriptiones Asiae, provinciarum Europae Graecarum, Illyrici Latinae. 2 vols. Berlin 1873. Vol. 3, Supplement, Parts [1],1-2 & 2, edited by Th. Mommsen, O. Hirschfeld, A. von Domaszewski, Inscriptionum Orientis et Illyrici latinarum supplementum. 4 vols. Berlin 1889-1902.
CMRDM I = Lane, E.N. 1971. Corpus Monumentorum Religionis Dei Menis (CMRDM) I. The Monuments and Inscriptions. Etudes Préliminaires aux Religions Orientales dans l’Empire Romain. Leiden: Brill.
Colbow, G. 1997. “More Insights into Representations of the Moon God on the Third and Second Millennium B.C.” In Sumerian Gods and Their Representations, edited by I.L. Finkel, and M. Geller, 19–31. Cuneiform Monographs 7. Groningen: STYX Publications.
Cumont, F. 1966. Recherches sur le symbolisme funeraire des romains. Paris: Librairie orientaliste P. Geuthner.
Çalışkan, M., A. Aydın, Ü. Aydınoğlu and F. Kerem. 2009. Mersin: Ören Yerleri, Kaleleri, Müzeleri. 2nd ed. Mersin: İl Özel İdaresi.
Dagron, G. and D. Feissel. 1987. Inscriptions de Cilicie. Travaux et Mémoires du Centre de Recherche d’histoire et Civilisation de Byzance, Monographies, 4. De Boccard.
Dagron, G. and D. Feissel. 1991. “Kilikya Yazıtları (Özet) - Inscriptions de Cilicie.” Anatolia Antiqua 1(1): 331–337.
Dökü, F.E. and Ş. Kileci. 2023. “Rock Reliefs of Zeus and His Thunderbolt in the High Plateau Settlements of Kabalis / Kabalia.” Anadolu/Anatolia 49: 73–96.
Durugönül, S. 1989. Die Felsreliefs im Rauhen Kilikien. BAR international series 511. Oxford, England: B.A.R.
Durugönül, S. 1995. “Olba Polis mi, Territorium mu?” Lykia 2: 75–82.
Durugönül, S. 1998a. “1996 Yılı İçel Ili (Antik Dağlık Kilikya) Yüzey Araştırması Ile Kuleler - Kaleler ve Yerleşimlere Olan İlişkileri.” Araştırma Sonuçları Toplantısı 15(1): 281–93.
Durugönül, S. 1998b. Türme und Siedlungen im Rauhen Kilikien: eine Untersuchung zu den archäologischen Hinterlassenschaften im Olbischen Territorium. Asia Minor Studien 28. Bonn: R. Habelt.
Durugönül, S. 2001. “Die Kaiserzeitliche Baupolitik im Rauhen Kilikien am Beispiel zweier Tempelbauten.” In Rom und die Provinzen. Gedenkschrift für Hanns Gabelmann, edited by G. Brands, Jeanne-Nora Andrikopoulou-Strack, D. Dexheimer, and G. Bauchhenß, 157–161. Beihefte der Bonner Jahrbücher 53. Mainz: P. von Zabern.
Durugönül, S. and M. Durukan. 2008. “A Relief of the God Men from Tarsus.” JdI 123: 199–213.
Durugönül, S. and A. Mörel. 2012. “Evidence of Judaism in Rough Cilicia and Its Associations with Paganism.” IstMitt 62: 303–322.
Durukan, M. 2023. Doğu Dağlık Kilikia (Olba) Bölgesinde Dinsel Dönüşüm ve Sembolizm. Mersin.
Durukan, M. 2024. “Large Farms in East Rough Cilicia and the Case of Asarkale.” Arkhaia Anatolika 7: 29–46.
Elton, H. 2004. “Romanization and Some Cilician Cults.” In Roman Rule and Civic Life: Local and Regional Perspectives, edited by L. de Ligt, E. Hemelrijk, and H.W. Singor, 231–241. Leiden: Brill.
Evgen, G. 2021. “Dağlık Kilikia Bölgesi’nde Dor Düzeninde İnşa Edilen Yapılar.” Ph.D. diss., Mersin University.
Eyice, S. 1988. “Ricerche e scoperte nella regione di Silifke.” In Milion: studi e ricerche d’arte bizantina atti della giornata di studio Roma, 4 dicembre 1986, edited by C. Barsanti, A.G. Guidobaldi, and A. Iacobini, 15–33, Pl. I-XXIII. Collana di studi e ricerche d’arte bizantina 1. Roma: Biblioteca di Storia Patria.
Eyice, S. 2011. “Güney Anadolu’da bir Ören Yeri: Köşkerli.” Anadolu Araştırmaları 16: 227–240.
Fairchild, M.R. 2012. “Turkey’s Unexcavated Synagogues. Could World’s Earliest Known Synagogue Be Buried amid Rubble?” Biblical Archaeology Review 38(4): 34–41, 65.
Fairchild, M.R. 2014. “The Jewish Communities in Eastern Rough Cilicia.” Journal of Ancient Judaism 5(2): 204–216.
Fine, S. 2015. “When Is a Menorah ‘Jewish’? On the Complexities of a Symbol under Byzantium and Islam.” In Age of Transition: Byzantine Culture in the Islamic World, edited by H. Evans, 38–53. New York: Metropolitan Museum of Art.
Green, T.M. 1992. The City of the Moon God: Religious Traditions of Harran. Religions in the Graeco-Roman World 114. Brill Academic Publishers.
Hachlili, R. 2001. The Menorah, the Ancient Seven-Armed Candelabrum: Origin, Form, and Significance. Supplements to the Journal for the Study of Judaism. Leiden: Brill.
Hachlili, R. 2018. The Menorah: Evolving into the Most Important Jewish Symbol. Leiden: Brill.
Hardie, M.M. 1912. “The Shrine of Men Askaenos at Pisidian Antioch.” JHS 32: 111–150.
Headlam, A.C. 1892. Ecclesiastical Sites in Isauria (Cilicia Trachea). London: Macmillan and Company.
Heberdey, R., and A. Wilhelm. 1896. Reisen in Kilikien, ausgeführt 1891 und 1892 im Auftrage der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften. Denkschriften der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-Historische Classe VI. Wien: In Commission bei C. Gerold’s Sohn.
Hicks, E.L. 1891. “Inscriptions from Western Cilicia.” JHS 12: 225–273.
Hild, F. and H. Hellenkemper. 1990. Kilikien und Isaurien. 2 vols. Tabula Imperii Byzantini 5. Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
IGR III = Cagnat, R., J. (Jules) Toutain, G. Lafaye, V. Henry, and Académie des inscriptions & belles-lettres (France). 1901. Inscriptiones graecae ad res romanas pertinentes avctoritate et impensis Adademiae inscriptionvm et litterarvm hvmaniorvm collectae et editae. Paris E. Leroux.
I.Jud.Or. II = Ameling, Walter, ed. 2004. Inscriptiones Judaicae Orientis. Band II: Kleinasien. Texte und Studien zum antiken Judentum 99. Tübingen: Mohr Siebeck.
IRWKil. = Hagel, Stefan, and Kurt Tomaschitz. 1998. Repertorium der westkilikischen Inschriften: nach den Scheden der Kleinasiatischen Kommission der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. Ergänzungsbände zu den Tituli Asiae Minoris 22. Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
Keel, O. and C. Uehlinger. 1998. Gods, Goddesses, and Images of God in Ancient Israel. Translated by Thomas H. Trapp. Minneapolis, MN: Fortress Press.
Köroğlu, K. 2018. “Neo-Assyrian Rock Reliefs and Stelae in Anatolia.” In Assurlular: Dicle’den Toroslar’a Tanrı Assur’un Krallığı/The Assyrians: Kingdom of the God Aššur from Tigris to Taurus, edited by K. Köroğlu, and S.F. Adalı, 162–207. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Lane, E.N. 1990. “Men: A Neglected Cult of Roman Asia Minor.” In Aufstieg und Niedergang der römischen Welt (ANRW) Band 18/3. Teilband Religion (Heidentum: Die religiösen Verhältnisse in den Provinzen [Forts.]), edited by W. Haase, 2161–2175. Berlin: De Gruyter.
Lane Fox, R. 1986. Pagans and Christians. New York: Alfred A. Knopf.
Levick, B. 1970. “Dedications to Mên Askaenos.” AnatSt 20: 37–50.
Linnemann, J.C. 2013. Die Nekropolen von Diokaisareia. Diokaisareia in Kilikien 3. Berlin: De Gruyter.
Mackay, T.S. 1990. “The Major Sanctuaries of Pamphylia and Cilicia.” In Aufstieg und Niedergang der römischen Welt (ANRW) Band 18/3. Teilband Religion (Heidentum: Die religiösen Verhältnisse in den Provinzen [Forts.]), edited by W. Haase, 2045–2129. Berlin: De Gruyter.
Magie, D. 1950. Roman Rule in Asia Minor. Princeton; New Jersey: Princeton University Press.
Magie, D. trans. 2022. Historia Augusta, Volume II. Loeb Classical Library 140. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Maltsberger, D. 2015. “Textual Hints in Context: Menorah Iconography in Rough Cilicia and Paul’s Earliest Christian Coverts.” American Schools of Oriental Research 2015 Annual Meeting. San Diego, CA.
MAMA III = Keil, J. and A. Wilhelm. 1931. Monumenta Asiae minoris antiqua. Vol. 3, Denkmäler aus dem Rauhen Kilikien. Publications of the American Society for Archaeological Research in Asia Minor. Manchester: Manchester University Press.
Mitchell, S. 1999. “The Cult of Theos Hypsistos between Pagans, Jews, and Christians.” In Pagan Monotheism in Late Antiquity, edited by P. Athanassiadi, and M. Frede, 81–148. Oxford: Clarendon Press.
Mitchell, S. 2010. “Further Thoughts on the Cult of Theos Hypsistos.” In One God: Pagan Monotheism in the Roman Empire, edited by P. Van Nuffelen, and S. Mitchell, 167–208. Cambridge: Cambridge University Press.
Mitchell, S. 2023. The Christians of Phrygia from Rome to the Turkish Conquest. Leiden: Brill.
Mitchell, S. and M. Waelkens. 1998. Pisidian Antioch: The Site and Its Monuments. London: Duckworth with the Classical Press of Wales.
Mitford, T.B. 1980. “Roman Rough Cilicia.” In Aufstieg und Niedergang der römischen Welt (ANRW) Band 7/2. Halbband Politische Geschichte (Provinzen und Randvölker: Griechischer Balkanraum; Kleinasien [Forts.]), edited by H. Temporini, 1230–1261. Berlin: De Gruyter.
Mitford, T.B. 1990. “The Cults of Roman Rough Cilicia.” In Aufstieg und Niedergang der römischen Welt (ANRW) Band 18/3. Teilband Religion (Heidentum: Die religiösen Verhältnisse in den Provinzen [Forts.]), edited by W. Haase, 2131–2160. Berlin: De Gruyter.
Moriconi, A. 2018. “Rising Moon at Tell eŝ-Ŝerīʿa/Tel Seraʿ: A Neo-Assyrian Bronze Crescent Standard and the Iconography of the Moon God Sîn of Ḫarrān in Southern Levant. Ritual Paraphernalia and Military Insignia?.” Ägypten und Levante 28: 409-418.
Ogden, R. 2019. “God’s Sabbath-Keepers: The Sabbatistai Inscription at Çatıören.” Masters Thesis, Memphis, TN: Harding School of Theology.
Ornan, T. 2001. “The Bull and Its Two Masters: Moon and Storm Deities in Relation to the Bull in Ancient Near Eastern Art.” IEJ 51(1): 1–26.
Özhanlı, M. 2023. “New Votive Plates Discovered in the Temple of Men and Its Sanctuary in Pisidian Antioch.” Adalya 26: 171–183.
Özyıldırım, M. 2016a. “Olba Manastırı 2015 Yılı Kazıları ve Kuzey Kilisesi’ndeki Çalışmaların Değerlendirilmesi.” Seleucia 6: 170–201.
Özyıldırım, M. 2016b. “Olba’da Yahudi Varlığının Kanıtı: Menorah Kabartmalı Sunak.” Seleucia 6: 108–135.
Özyıldırım, M. 2020. “Olba Manastırı Kazıları Üzerine Değerlendirmeler.” Seleucia 10: 375–388.
Özyıldırım, M. and S. Ayteş Canevello. 2019. Cilicia’da Yahudiler. Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
Pilhofer, P. 2018. Das frühe Christentum im kilikisch-isaurischen Bergland: die Christen der Kalykadnos-Region in den ersten fünf Jahrhunderten. Texte und Untersuchungen zur Geschichte der altchristlichen Literatur 184. Berlin; Boston: De Gruyter.
Pognon, H. 1907. Inscriptions Sémitiques de La Syrie, de La Mésopotamie et de La Région de Mossoul. Paris: Imprimerie Nationale.
Şahin, H. 2007a. “Surveys in Rough Cilicia in 2006.” Anmed 5: 116–121.
Şahin, H. 2007b. “Doğu Dağlık Kilikia: Polis-Khora İlişkileri Üzerine İlk Düşünceler.” Colloquium Anatolicum 6: 115–179.
Şahin, H. 2009. “A New Dedication to Athena from Diocaesarea (Uzunburç).” Adalya 12: 221-230.
Şahin, H. and A. Özdizbay. 2014. “Dağlık Kilikia Kurşun Kalesi Tapınağı ve Stoasına İlişkin Yeni Öneriler.” Adalya 17: 79–122.
Sayar, M.H. 2006. “Kilikya Yüzey Araştırmaları 2004.” Araştırma Sonuçları Toplantısı 23(1): 1–12.
Sayar, M.H. 2007. “Kilikya Yüzey Araştırmaları 2006.” Araştırma Sonuçları Toplantısı 25(2): 277–292.
Er-Scarborough, Y. 2017. The Funerary Monuments of Rough Cilicia and Isauria. BAR International Series 2846. Oxford: BAR Publishing.
SEG = Supplementum Epigraphicum Graecum, Leiden 1923-
Segal, J.B. 1953. “Pagan Syriac Monuments in the Vilayet of Urfa.” AnatSt 3: 97–119.
Shanks, H. 1979. Judaism in Stone: The Archaeology of Ancient Synagogues. New York: Harper and Row.
Söğüt, B. 1998. “Kilikya Bölgesindeki Roma İmparatorluk Çağı Tapınakları.” Ph.D. diss., Selçuk University.
Trebilco, P.R. 1991. Jewish Communities in Asia Minor. Society for New Testament Studies Monograph Series. Cambridge: Cambridge University Press.
Weinreich, O. 1912. “Θεοί Έπήκοοι [Theoi Epēkooi].” AM 37: 1–68.
Yeğin, Y. 2019. “Olba Manastırı.” Ph.D. diss., Gazi University.
Zoroğlu, K.L. 1988. “Doğu Dağlık Kilikya 1987 Yılı Araştırması.” Araştırma Sonuçları Toplantısı 6: 393–406.
Browning Jr, D. C. and D. Maltsberger. 2025. “Analysis and Reassessment of Double-Crescent Symbols Purported to Represent Jewish Menorahs in Olbian Rough Cilicia.” Arkhaia Anatolika 8: 83-127. https://doi.org/10.32949/Arkhaia.2025.71