Tyana (Kemerhisar) Teritoryumu’ndan Yazıtlı ve Helios Büstlü Yeni Bir Sunak
Ramazan ÇOBAN
Öz
Bu makalede, Kappadokia Bölgesi’nde yer alan Niğde ilinin Bor ilçesine bağlı Kaynarca köyünde 2024 yılında ele geçen, Helios büstü kabartmalı yeni bir yazıtlı sunak tanıtılmaktadır. Helios büstlü benzer sunaklar, Anadolu’da Kilikia, Pisidia, Lykia ve Phrygia bölgelerinden bilinmektedir. Elimizdeki sunak, Kappadokia’da üzerinde Helios kabartması bulunan ilk sunak olması nedeniyle önem kazanmaktadır. Sunak, Kemerhisar ilçe jandarması tarafından ele geçirilmiş ve Tyana/Kemerhisar kazı evine teslim edilmiştir. Sunağın bulunduğu yer kesin olarak bilinmemekle birlikte, Kemerhisar’ın yaklaşık 6 km kuzeydoğusunda, Tyana topraklarında bulunan Kaynarca köyü içindeki bir antik yerleşime ait olması mümkündür. Kaynarca’da iki önemli arkeolojik alan bulunmaktadır. Bunlardan biri Neolitik Dönem’e ait bir höyük, diğeri ise bu höyüğün yakınında bulunan ve MÖ 8. yüzyıla tarihlenen bir tümülüstür. Ayrıca, köydeki bir konutta, bir tapınağın inşasından söz eden, Roma İmparatorluk Dönemi’ne ait yazıt keşfedilmiştir.
Kaynarca köyünden gelen bu taşınabilir kübik sunağın ön yüzünde üç satırlık Yunanca bir adak yazıtı ve başının arkasında ışınları olan Helios’un kabartma büstü bulunmaktadır. Helios’un pelerin giymiş olarak tasvir edilmesi sunağın tarihlenmesine de yardımcı olan önemli bir ikonografik özelliktir. Sunağın sol yüzeyinde hilâl motifi, sağ tarafında ise altı yapraklı rozet bulunmaktadır. Makalede, altarın tipolojik yapısı ve büstün ikonografik özellikleri, Anadolu’da bulunan Helios tasvirli diğer sunaklarla karşılaştırılarak incelenmektedir. Ayrıca, hilâl ve rozet motiflerinin Helios ile ilişkisi açısından nasıl yorumlanabileceği tartışılmaktadır. Kısmen hasar görmüş yazıttan anlaşıldığı üzere, sunak P[rep]on oğlu Papias adlı bir şahıs tarafından muhtemelen [Heli]os So[ter]’e adanmıştır. Yazıtta kullanılan harf karakteri ve Helios büstünün ikonografik özelliklerine dayanarak, sunağın MS 2. yüzyılın ikinci yarısına veya MS 3. yüzyıla tarihlendirilmesi gerektiği önerilmektedir. Bu tarihleme önerisi, Anadolu’da bulunan ve aynı yüzyıllara tarihlenen Helios Soter’e adanmış iki yazıtlı sunak tarafından da desteklenmektedir. Sonuç olarak, bu sunak, Helios sunakları üzerine yapılan çalışmalara katkı sağlayacak önemli bir bulgu olması ve keşfedildiği Kaynarca köyünün Roma İmparatorluk Dönemi’nde de iskân edildiğini gösteren kanıtlara yeni bir katkı sunması açısından değerlidir.
Abay, N. 2020. “Konya Ereğli Müzesi’nden Bir Zeus Sunağı.” Tüba-Ked 21: 199-208. DOI: https://doi.org/10.22520/tubaked.2020.21.011.
Akkaya, M. 1992. “Objets phrygiens en Bronze du tumulus de Kaynarca.” La Cappadoce Meridionale jusqu’a la fin de l’epoque Romaine. Etat des Recherches, Actes du Colloque d’Istanbul, Eds. B. Le Guen-Pollet ve O. Pelon, 25-27. Paris: Éditions Recherche sur les Civilisations.
Akyürek-Şahin, N.E. 2004. “Neue Weihungen für Hosios kai Dikaios.“ Gephyra 1: 135-148.
Akyürek-Şahin, N.E. 2005. “Kütahya Müzesi’nden Bir Grup Adak.” Olba XI: 177-197.
Altun, S. 2019. “Kayseri Arkeoloji Müzesi’nde Sergilenen İki Silindir Sunak.” Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 14(2): 816-825.
Arinç-Özyılmaz, M. 2024. “Ionia, Karia ve Lydia Bölgesi Adak Stelleri.” Doktora Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi.
Baldıran, B. 2019a. “Güney Lykaonia Bölgesi Sunakları.” Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi.
Baldıran, B. 2019b. “Lykaonia Bölgesi Zeus Sunakları: Beyşehir - Seydişehir İlçeleri ve Civarı.” Amisos 4 (7): 118-136.
Bayburtluoğlu, C. 2003. Yüksek Kayalığın Yanındaki Yer Arykanda. İstanbul: Homer Kitabevi.
Bayburtluoğlu, C. 2004. Lykia. Antalya: Suna – İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü Gezi-Rehber Dizisi 1.
Bayburtluoğlu, C. 2006. “Arykanda Tanrıları ve Kültleri.” III. Uluslararası Likya Sempozyumu Sempozyum Bildirileri I, Eds. K. Dörtlük, B. Varkıvanç, T. Kahya, J. des Courtils, M. Doğan-Alpaslan ve R. Boyraz, 61-68. Antalya: Suna İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü.
Coulton, J.J. 1986. “Oinoanda: The Agora.” AnatSt 36: 61-90. DOI: https://doi.org/10.2307/3642827.
Coulton, J.J. 2005. “Pedestals as ‘altars’in Roman Asia Minor.” AnatSt 55: 127-157. DOI: https://doi.org/10.1017/S0066154600000697.
Erten, E. 2007. “Küçük Asya’nın Güneyi’ndeki Helios Kültleri.” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi.
Heberdey, R. ve A. Wilhelm. 1896. Reisen in Kilikien (Denkschriften Kaiserliche Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-historische Klasse, Band 44/6). Wien: Adolf Holzhausen, k. und k. Hof- und Universitäts-Buchdrucke.
Heberdey, R. ve E. Kalinka. 1896. Bericht über zwei Reisen im südwestlichen Kleinasien, ausgeführt im Auftrage der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften (Denkschriften Kaiserliche Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-historische Klasse, Band 45/1). Wien: Adolf Holzhausen, k. und k. Hof- und Universitäts-Buchdrucke.
Hicks, E.L. 1891. “Inscriptions from Western Cilicia.” JHS 12: 225-273. DOI: 10.2307/623513.
I.Tyana = Berges, D., ve Nollé, J. 2000. Tyana. Archäologisch-historische Untersuchungen zum südwestlichen Kappadokien, Teil: I-II (Inschriften griechischer Städte aus Kleinasien 55, 1-2). Bonn: Dr. Rudolf Habelt.
Jessen, O. 1912. “Helios.” Paulys Real-Encyclopaedie der classischen Altertumswissenschaft, Band VIII.1: 58-93. Stuttgart: J. B. Metzler Buchhandlung.
Karayaka, N. 1998. “Hellenistik ve Roma Döneminde Pisidia Tanrıları.” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi.
Keil, J. ve A.Wilhelm. 1915. “Vorläufiger Bericht über eine Reise Kilikien.” Jahreshefte des österreichischen archäologischen Instituts in Wien 18: 1-60. DOI: https://doi.org/10.11588/diglit.34106.18
Letta, C. 1988. “Helios/Sol.” LIMC IV-1: 592-625.
LGPN = A Lexicon of Greek Personal Names. Oxford 1987 –.
LIMC = Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae. Zürih-München 1981-2009.
MAMA = Monumenta Asiae Minoris Antiqua, I-XI. London 1928-2013.
Matern, P. 2002. Helios und Sol: Kulte und Ikonographie des griechischen und römischen Sonnengottes. İstanbul: Ege Yayınları.
Naour, Ch. 1980. Tyriaion en Cabalide. Épigraphie et géographie historique. Zutphen: Terra Publishing.
Ramsay, W.M. 1905. Studies in the History and Art of the Eastern Provinces of the Roman Empire. Aberdeen: Aberdeen University Studies.
Robinson, D.M. 1926. “Roman Sculptures from Colonia Caesarea (Pisidian Antioch).” ArtB 9: 4-69.
Sayar, M., P. Siewert ve H. Taeuber. 1989. Inschriften aus Hierapolis-Kastabala. Bericht über eine Reise nach Ost-Kilikien. Österreichischen Akademie der Wissenschaften Phil.-Hist Kl. Sitzungsberichte 547, Band 39. Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
Schauenburg, K. 1955. Helios. Archaeologisch-mythologische Studien über den antiken Sonnengott. Berlin: Gebrüder Mann Verlag.
SEG = Supplementum Epigraphicum Graecum. Leiden 1923 –.
TAM = Tituli Asiae Minoris. Vindobonae 1901 –.
Tek, A.T. ve H. Sancaktar. 2020. “A Numismatic Riddle from Arykanda: The God of the Water Spring.” Adalya 23: 311-341. DOI: https://doi.org/10.37879/hoyuk.2024.1.107.
Tekinalp, V.M. ve H. Sancaktar. 2024. “Arykanda Yamaç Hamamı’nın Kuzeyindeki Kazılarda Ele Geçen Sikkeler.” Höyük 13: 107-142. DOI: https://doi.org/10.37879/ hoyuk.2024.1.107.
Yalouris, N. ve T. Visser-Choitz. 1990. “Helios.” LIMC V.1: 1005-1034.
Yavis, C.G. 1949. Greek Altars: Origins and Typology. Saint Louis: St. Louis University Press.
Zgusta, L. 1964. Kleinasiatische Personennamen. Prag: Der Tschechoslowakischen Akademie der Wissenschaften.
Çoban, R. 2025. “Tyana (Kemerhisar) Teritoryumu’ndan Yazıtlı ve Helios Büstlü Yeni Bir Sunak.” Arkhaia Anatolika 8: 146-155. https://doi.org/10.32949/Arkhaia.2025.73