Batı Anadolu Kalkolitik Dönem Oluk Bezeme Tekniği: Çine-Tepecik Höyük Bağlamında Bir Değerlendirme
Ümit ÇAYIR TIĞLI
Öz
Kalkolitik Dönem, Anadolu arkeolojisinin az bilinen, tartışmalı dönemlerinden biridir. Bu döneme ilişkin verilerin sınırlı olması, dönemin başlangıcı ve bitişinin yanı sıra alt evreleriyle birlikte bütüncül bir zeminde anlaşılabilmesini zorlaştırmaktadır. Dönem ile ilgili mimariye dair verilerin de dar ölçekte tespit edilmiş olması, özelde yerleşimlerin karakterlerini genelde ise Kalkolitik Dönemi anlamamızı zorlaştırmaktadır. Bu noktada karakteristik özellikleriyle seramik grupları dönemi tarihlendirme, tanımlayabilme ve karşılaştırmada ilk sırada gelmektedir. Makalenin konusunu oluşturan oluk bezeme tekniğinde yapılmış süslemelere sahip kaplar, Batı Anadolu Bölgesi’nde Erken ve Orta Kalkolitik Dönem’de görülmekte olup, bunlar özel bir grubu oluşturmaktadır. Söz konusu dönem ve bölgede görülen oluk bezeme tekniği ile yapılmış kaplar kendine özgü üslubuyla, tarihlendirmede perdah bezemeli kaplar ve diğer belirleyici unsurlarla birlikte destekleyici materyaller arasında yer almaktadır.
Makale kapsamında, Çine-Tepecik Höyük yerleşiminde bulunan oluk bezemeli seramik parçaları; bezemenin kapların yüzeyine uygulanış biçimleri ve motiflerine göre tipolojik bir sınıflandırma dahilinde sunulmakta, bu örnekler çağdaşı yerleşimlerde görülen benzerleriyle karşılaştırılarak, kronolojik açıdan değerlendirilmektedir. Tipolojik ayrım tablo üzerinde gösterilmiş olup, karşılaştırılan benzer seramik parçaları metin içerisinde kullanılan yayınlardan alınmıştır. Karşılaştırma kapsamında yakın ve uzak mesafe kültür bölgelerindeki benzer unsurlar bezeme tekniği, motif düzenlemesi ve kap formları çerçevesinde ele alınmıştır. Bu doğrultuda, döneme ilişkin mevcutta var olan veriler ve yeni elde edilen sonuçlarla birlikte, yeni kronolojik değerlendirmelere de yer verilmiştir. Ana hatlarıyla incelenen bu önemli seramik grubunun, son kronolojik önerilerle değerlendirildiğinde yoğun olarak Erken Kalkolitik Dönem’de üretilmiş olduğu görülmektedir. Bununla birlikte bu gelenek Orta Kalkolitik’te de kullanılmaya devam etmiştir. Yukarıda kısaca özetlenen kapsamda bu çalışma, daha önce yayın üretilmemiş olan Kalkolitik Dönem’de oluk bezeme üzerine detaylı bir çalışma sunmayı hedeflemektedir.
Caymaz, T. 2013. “Yeni Veriler Işığında Orta Batı Anadolu Kalkolitik Çağ Kültürü.” Arkeoloji Dergisi 18: 39-112.
Çayır-Böyükulusoy, Ü. 2010. “Batı Anadolu Bölgesi’ndeki Kalkolitik Çağ Bezemeli Seramik Geleneği.” Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi.
Çayır-Büyükulusoy, Ü. 2014. “Batı Anadolu Kalkolitik Çağ Seramiğinde Perdah Bezeme Tekniği.” Armizzi. Engin Özgen’e Armağan / Studies in Honor of Engin Özgen, Eds. A. Engin, B. Helwing ve B. Uysal, 81-100. Ankara: Asitan Yayıncılık.
Çilingiroğlu, A., Z. Derin, H. Sağlamtimur ve İ. Kayan. 2004. Ulucak Höyük: Excavations Conducted Between 1995 and 2002. Ancient Near Eastern Studies, Supplement 15. Louvain: Peeters.
Efe, T. 2001. The Salvage Excavations at Orman Fidanlığı: A Chalcolithic Site in Inland Northwestern Anatolia. İstanbul: TASK Vakfı Yayınları.
Erdoğu, B. 2011. “A Preliminary Report from the 2009 and 2010 Field Seasons at Uğurlu on the Island of Gökçeada.” Anatolica 37: 45-65.
Erdoğu, B. 2014. “Uğurlu Archaeological Project: A Preliminary Report from the 2011-2013 Field Seasons.” Anatolica 40: 157-178.
Erdoğu, B. ve Çevik, Ö. 2015. “Batı Anadolu Kronolojisi ve Terminolojisi: Sorunlar ve Öneriler.” Anadolu Prehistorya Araştırmaları Dergisi 1: 29-46.
Erdoğu, B. ve Çevik, Ö. 2020. “Kıyı Batı Anadolu’nun Kronolojisi ve Terminolojisinin Yeniden Değerlendirilmesi.” Arkeoloji Dergisi 25: 45-66.
Evans, J.D. ve C. Renfrew. 1968. Excavations at Saliagos. Near Antiparos. London: British School of Archaeology at Athens.
Gabriel, U. 2014. “Die Keramik der Troadischen Fundorte Kumtepe IA, Beşik-Sivritepe und Çıplak Köyü im Kontext ihrer Überregionalen Vergleichsfunde.” Studia Troica 5: 990-1057.
Gimbutas, M. 1974. “Anza, ca. 6500-5000 B.C.: A Cultural Yardstick for the Study of Neolithic Southeast Europe.” JFA 1: 26-66.
Günel, S. 2006. “Çine-Tepecik Höyüğü 2004 Yılı Kazıları.” Kazı Sonuçları Toplantısı 27(1): 19-28.
Günel, S. 2007. “Çine-Tepecik Höyüğü 2005 Yılı Kazıları.” Kazı Sonuçları Toplantısı 28(1): 231-246.
Günel, S. 2008. “Çine-Tepecik Höyüğü 2006 Yılı Kazıları.” Kazı Sonuçları Toplantısı 29(1): 73-90.
Günel, S. 2022. “Çine-Tepecik Höyüğü: Batı Anadolu’nun Kültürel Dinamiklerine Katkısı ve Etkileşimler.” XVIII. Türk Tarih Kongresi, Arkeoloji, Roma ve Bizans Tarihi ve Medeniyetleri Sanat Tarihi, Vol. 1, 381-403. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Günel, S. ve Kıyak, T. K. 2022. “Çine-Tepecik 2019-2020 Yılı Kazıları.” 2019-2020 Yılı Kazı Çalışmaları, Cilt 4, 221-238. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
Immerwahr, S.A. 1971. The Athenian Agora: Results of Excavations Conducted by the American School of Classical Studies at Athens. The Neolithic and Bronze Ages. Princeton, NJ: American School of Classical Studies at Athens.
Karastoyanova, D. 2004. “The Middle Neolithic Karanovo I-III. Ceramic Assemblage of Tell Kazanlak.” Prehistoric Thrace: Proceedings of the International Symposium in Stara Zagora, 30.09-04.10.2003, Eds. V. Nikolov, K. Băčvarov ve P. Kalchev, 105-114. Sofia: Institute of Archaeology with Museum.
Korkuti, M. 1995. Neolithikum und Chalkolithikum in Albanien / Neolithique et Chalcolithique en Albania. Heidelberger Akademie der Wissenschaften, Internationale Interakademische Kommission für die Erforschung der Vorgeschichte des Balkans, Monographien 4. Mainz am Rhein: Philipp von Zabern.
Kökten, İ. K. 1949. “1949 Yılı Tarih Öncesi Araştırmaları Hakkında Kısa Rapor.” Belleten 13: 811–829.
Lichardus, J. ve I.K. Iliev. 2000. “Das frühe und mittlere Neolithikum an der unteren Tundža (Südostbulgarien). Ein Beitrag zu den chronologischen und kulturellen Beziehungen.” Karanovo III. Beiträge zum Neolithikum in Südosteuropa, Eds. S. Hiller ve V. Nikolov, 75–108. Wien: Phoibos.
Macanova, V. 2000. “Neolithische Siedlung bei Rakitovo. Stratigraphie und Chronologie.” Karanovo III. Beiträge zum Neolithikum in Südosteuropa, Eds. S. Hiller ve V. Nikolov, 59–73. Wien: Phoibos.
Nikolov, V. 1997. “Periodisierung und Chronologie.” Karanovo I, Eds. S. Hiller ve V. Nikolov, 49-53. Wien: Phoibos.
Nikolov, V. 2002. “Keramikkomplex aus den Horizonten VI-IV (Schichtenfolge Karanovo III).” Karanovo II, Eds. S. Hiller ve V. Nikolov, 29-56. Wien: Phoibos.
Nikolov, V. 2010. “Periodisierung und Kulturdifferenzierung der Postfrühneolithischen Schichtungen in Neolithischen Siedlungen in Thrakien.” Studia Praehistorica 13: 97-134.
Ökse, T.A. 1999. Önasya Arkeolojisi Seramik Terimleri. İstanbul, Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Özdoğan, M. ve H. Parzinger. 1995. “Kırklareli Höyüğü 1993 Yılı Kazısı.” Kazı Sonuçları Toplantısı 16(1): 43-68.
Özdoğan, M. 2013. “Neolithic Sites in the Marmara Region: Fikirtepe, Pendik, Yarımburgaz, Toptepe, Hoca Çeşme and Aşağı Pınar.” The Neolithic in Turkey. New Excavations and New Research, Vol. 5: Northwestern Turkey and Istanbul, Eds. M. Özdoğan, N. Başgelen ve P. Kuniholm, 167-269. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Pavuk, J. ve A. Bakamska. 2000. “Typologie und Stratigraphie der Verzierten Monochromen Keramik aus der Neolithischen Tellsiedlung in Gălăbnik.” Karanovo III, Eds. S. Hiller ve V. Nikolov, 263-272. Wien: Phoibos.
Parzinger, H. ve H. Schwarzberg. 2005. Aşağı Pınar II. Die Mittel-und Spätneolithisch Keramik. Studien im Thrakien-Marmara-Raum, Band 2, Archäologie in Eurasien 18. Mainz: Philipp von Zabern.
Pernitcheva, L. 1990. “Le Site de Kovatchevo, Néolithique Ancien, Dans Le Département de Blagoevgrad.” Studia Praehistorica 10: 142-196.
Roodenberg, J. 1990. “Investigations at Ilıpınar.” Anatolica 16: 61-144.
Roodenberg, J. 1999. “Investigations at Menteşe Höyük in the Yenişehir Basin (1996-97).” Anatolica 25: 21-36.
Schier, W. 2000. “Karanovo und Vinça. Möglichkeiten und Grenzen eines Stratigraphischen Vergleichs.” Karanovo III, Eds. S. Hiller ve V. Nikolov, 349-358. Wien: Phoibos.
Tao, M. 2000. “The Early Neolithic Pottery from Delnicite near Elešnica.” Karanovo III, Eds. S. Hiller ve V. Nikolov, 51-58. Wien: Phoibos.
Şahoğlu, V. ve R. Tuncel. 2014. “New Insights into the Late Chalcolithic of Western Anatolia: A View from Bakla Tepe, İzmir.” Western Anatolia before Troy–Proto-Urbanization in the 4th Millennium BC, Eds. B. Horejs ve M. Mehofer, 65-82. Wien: Austrian Academy of Sciences Press.
Yalçıklı, D. 2024. “İnboğazı-Andık Mağarası, 2022.” Kazı Sonuçları Toplantısı 43(1): 319-332.
Yazıcı, D. 2009. “Ege Gübre Kazısında Ortaya Çıkarılan Kalkolitik Dönem Çanak Çömlekleri.” Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi.
Çayır-Tığlı, Ü. 2025. “Batı Anadolu Kalkolitik Dönem Oluk Bezeme Tekniği: Çine-Tepecik Höyük Bağlamında Bir Değerlendirme.” Arkhaia Anatolika 8: 156-188. https://doi.org/10.32949/Arkhaia.2025.74