Kızılırmak Havzası Boyalı Seramiklerinin Yayılım Haritasına Eklenen Yeni Bir Merkez: Büyük Deller ve Yeni Bulgular
Burcu TÜYSÜZ - Tutku KURT
Öz
Bu çalışma, Aksaray ili Gülağaç ilçesinde yer alan Büyük Deller yerleşiminde 2021-2024 yılları arasında yürütülen kazılarda ele geçen Kızılırmak Havzası Boyalı Seramiklerini tanıtmayı ve değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Hellenistik Dönem’e tarihlenen bu buluntular, form, bezeme özellikleri ve stratigrafik bağlamlarıyla Kızılırmak Havzası Boyalı Seramiklerinin üretim, kullanım ve yayılım alanlarına ilişkin literatüre yeni katkılar sunmaktadır.
Büyük Deller’de tespit edilen Kızılırmak Havzası Boyalı Seramiklerinin formları kâse, tabak/meyvelik ve amphoradan oluşmaktadır. Bu formlar, havza repertuvarında yaygın olarak görülen bant, balık iskeleti, çizgi kümeleri, üçgen motifleri, sarmaşık dalları ve ağaççık motifinin yanı sıra literatürde ilk kez tanımlanan çengel motifi ile bezelidir. Bunun yanı sıra amphoranın omuz kısmında yer alan yuvarlak apliklerin “meme” biçiminde tasarlandığı belirlenmiştir. Bu özellik, Kızılırmak Havzası seramik repertuvarında şimdiye kadar belgelenmemiş bir uygulama olup, olasılıkla Ana Tanrıça kültüyle ilişkili sembolik bir geleneğe işaret etmektedir. Ayrıca, literatürde tanımlanmış büyük hacimli örneklerle karşılaştırıldığında da bu küçük hacimli form, Kızılırmak Havzası’na özgü meme aplikeli kapların yalnızca büyük değil, aynı zamanda küçük formlar halinde de üretildiğini ortaya koymaktadır.
Kazısı yapılan alanlardaki stratigrafik veriler, değerlendirmeye alınan seramiklerin tarihlendirilmesine güvenilir temel oluşturmaktadır. Yerleşimin erken evre kontekstlerinde ele geçen örnekler MÖ 4. yüzyılın son çeyreği-MÖ 3. yüzyıl arasına; geç evre kontekstlerinde bulunanlar ise MÖ 2. yüzyıl-MS 1. yüzyıl başına tarihlenmektedir. Bu stratigrafik veriler, Kızılırmak Havzası Boyalı Seramiklerinin Geç Demir Çağı’nın sonlarından itibaren, Erken Hellenistik Dönem’in başıyla birlikte herhangi bir kesintiye uğramadan üretildiğini öne süren görüşleri destekleyen yeni bir kanıt niteliğindedir. Sonuç olarak çalışma kapsamında ele alınan seramikler hem geleneksel formların sürekliliğini hem de bölgesel motif çeşitliliğini belgelemekte; Büyük Deller’i Kızılırmak Havzası Boyalı Seramiklerinin yayılım haritasına eklenen yeni ve özgün bir merkez olarak öne çıkarmaktadır.
Abdioğlu, E. 2007. “Sivas Ziyaretsuyu Helenistik ve Roma Dönemi Seramikleri.” Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi.
Akarca, A. 1956. “Hellenistik Çağ’da Yerli Pontus Keramiği.” V. Türk Tarih Kongresi, 142–146. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Akçay, A. 2015. “Ovaören-Yassıhöyük’ten Bir Yarı İkonik İdol.” Arkeoloji ve Sanat Dergisi 149: 47-54.
Alkım, B. 1956. “Kırşehir Hüyüğü ve Topraktüstü Buluntuları.” Belleten 20(77): 61-78.
Aversano, J.S. 2019. “The Mother of Gods from Right Here: The Goddess Meter in Central Anatolian Contexts.” Yüksek Lisans Tezi, Bilkent Üniversitesi.
Balkan, K. ve O. Sümer, 1970. “1968 Yılı Hacıbektaş Höyüğü (Suluca Karahöyük) Ön Raporu.” TürkArkDerg 18(1): 38-49.
Bilgin, M. 2004. “Konya-Karaman İlleri Hellenistik ve Roma Çağı Keramikleri.” Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi.
Bittel, K. 1938. Boğazköy II: Neue Untersuchungen hethitischer Architektur. Berlin: Akademie der Wissenschaften.
Bittel, K. 1970. Hattusha: The Capital of the Hittites. Oxford: Oxford University Press.
Bittel, K. 1974. “Bemerkungen zur sogenannten Galatischen Keramik.” Mansel’e Armağan I, Türk Tarih Kurumu Yayınları VII(60): 227–237. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Bittel, K. 1983. Hattuscha: Hauptstadt der Hethiter. Geschichte und Kultur einer altorientalischen Großmacht. Köln: Wissenschaft und Politik.
Bøgh, B. 2012. “Mother of the Gods: Goddess of Power and Protector of Cities.” Numen 59(1): 32–67. DOI: https://doi.org/10.1163/156852712X610556
Çaylı, P. 2025. “A New Chalcolithic Hilltop Settlement in Volcanic Cappadocia: Preliminary Results of the Büyük Deller Excavation.” Arkeoloji Dergisi 34: 45-65. DOI: https://doi.org/10.51493/egearkeoloji.1660604
Çaylı, P. ve I. Demirtaş, 2023. “Gülağaç (Aksaray) İlçesi’nin Kültür Varlıkları: Arkeolojik ve Etnografik Potansiyel Üzerine Bir Değerlendirme.” Turkish Studies - Social Sciences 18(2): 45-67. DOI: http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.66624
Çaylı, P., I. Demirtaş ve Y. Yılmaz, 2023. “Büyük Deller 2021 Yılı Kazısı.” Kazı Sonuçları Toplantısı 42(4): 423-446.
Çaylı, P., I. Demirtaş, Y. Yılmaz, B. Tüysüz, M. Yıldız, B. Akkoca, K.N. Öztürk, H. Türkyılmaz, D. Güner, Ö. Simit ve B. Güden. 2024. “Büyük Deller Kazısı 2022.” Kazı Sonuçları Toplantısı 43(2): 409-428.
Demirtaş, I. 2019. “Güvercinkayası’nın Kabartma Betimli Çanak Çömleğinde Sembolizma.” Kapadokya, Hafıza, Kimlik ve Kültürel Miras, Ed. M. Hakman, 83–116. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Derin, Z. 1995. “4. Yapı Katı-Çanak Çömlek.” İmikuşağı I, Ed. V. Sevin, 74–102. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Dönmez, Ş. 2000. “İ.Ö. 1. Bin Yılı Orta Anadolu Çanak‑Çömleğinde Ana Tanrıça Kültü.” Belleten 64(241): 707–716. DOI: https://doi.org/10.37879/belleten.2000.707
Dönmez, Ş. 2001. “Amasya Müzesi’nden Boya Bezekli İki Çanak Işığında Kızılırmak Kavsi Geç Demir ve Hellenistik Çağları Çanak Çömleğine Yeni Bir Bakış.” Tüba-Ar 4: 89-99.
Dönmez, Ş. 2014. “Kuzey-Orta Anadolu’da Yeni Bir Arkeolojik Keşif: Oluz Höyük Kubaba (Matar Kubileya) Tapınağı (Kızılırmak Kavsi İçinde Ana Tanrıça ile İlgili Güncel Bulgular)”, Veli Sevin’e Armağan, Ed. A. Özfırat, 289-304. İstanbul: Ege Yayınları.
Duru, R. 2008. M.Ö. 8000’den M.Ö. 2000’e Burdur–Antalya Bölgesinin Altıbin Yılı. İstanbul: Suna–İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü.
Emre, K. 1973. “Yassıdağ Kazısı 1973.” Anadolu/Anatolia 17: 43-90.
Erhat, A. 2003. Mitoloji Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
Erol, A.F. ve S. Aydın, 2021. Fatsa Cıngırt Kayası: Günlük Kullanım Kapları Işığında Antik Çağ’da Karadeniz Mutfak Kültürü. Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
Genouillac, H. de 1926. Céramique cappadocienne inventoriée et décrite avec une introduction (Tome I–II). Paris: Librairie Orientaliste Paul Geuthner.
Grimal, C. 2012. Dictionnaire de la mythologie grecque et romaine. Paris: Fayard.
Gülçur, S. 1999. “Aksaray, Nevşehir, Niğde İlleri 1994 Yüzey Araştırması.” Anadolu Araştırmaları 15: 105-136.
Gülçur, S. 2004. “Güvercinkayası the Black/Dark Burnished Pottery: A General Overview.” Tüba-Ar 7: 141–164.
Gülçur, S., I. Demirtaş ve P. Çaylı, 2010. “Tarihöncesi Yerleşmeler ile Çevrenin Modellenmesinde Sözlü Tarih ve Etnoarkeolojinin Yeri.” Tüba‑Ked 8: 275–300.
Hodder, I. 2006. The Leopard’s Tale: Revealing the Mysteries of Çatalhöyük. London: Thames and Hudson.
Işık, F. 2012. Uygarlık Anadolu’da Doğdu. İstanbul: Ege Yayınları.
Jones, F.F. 1950. “The Pottery.” Excavations at Gözlü Kule, Tarsus. The Hellenistic and Roman Periods. Volume I, Ed. H. Goldman, 149-296, Princeton: Princeton University Press.
Jones, F. 1969. “Sherds From Kululu.” Anadolu/Anatolia 13: 89-96.
Köker-Gökçe, E. 2023. “Topaklı Höyük (1967-1974 yılları) Kazılarında Tespit Edilen Meme Aplikeli Amphoralar.” Seleucia 13: 121–144.
Köker-Gökçe, E. ve C. Barat, 2022. “Porsuk-Zeyve Höyük Hellenistik Dönem Yerel Üretim ve Geleneksel Boya Bezemeli Seramikleri.” Cedrus 10: 139–164.
Körsulu, H. 2014. “Kappadokia Komana’sı Hellenistik Dönem Seramikleri.” Cedrus 2: 181-206.
Körsulu, H. 2015. “Archaic, Classical and Hellenistic Kitchen and Cooking Wares from Nagidos.”Gephyra 12: 141-177.
Körsulu, H. ve T. Kılıç, 2021. “Keşbükü Hellenistik ve Roma Dönemi Seramikleri.” Tarsus Araştırmaları II, Ed. D. Kaplan, 101–190. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Kurt, T. 2025. “Yeni Araştırmalar Işığında Kızılırmak Havzası Hellenistik Dönem Boyalı Seramikleri.” Yüksek Lisans Tezi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi.
Kühne, H. 1969. “Die Bestattungen der hellenistischen bis spätkaiserzeitlichen Periode.” Boğazköy IV: Funde aus den Grabungen 1967 und 1968, Ed. K. Bittel, 35–45. Berlin: Deutsches Archäologisches Institut.
LIMC = Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae. Zürich, 1981-2009.
Lohner-Urban, U. 2016. “Überlegungen zur sogenannten galatischen Keramik aus Tavium/Büyüknefes.” Ich bin dann mal weg: Festschrift für einen Reisenden – Thuri Lorenz zum 85. Geburtstag, Eds. G. Koiner ve U. Lohner-Urban, 133–137. Wien: Sonderdruck.
Maier, F. 1963. “Bemerkungen zur Sogenannten Galatischen Keramik von Boğazköy.” JdI 78: 218-255.
Mellaart, J. 2003. Çatalhöyük: Anadolu’da Bir Neolitik Kent. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Mitchell, S. 1980. Aşvan Kale: Keban Rescue Excavations, Eastern Anatolia. I. The Hellenistic, Roman and Islamic Sites. British Institute of Archaeology at Ankara Monograph No. 1; BAR International Series No. 80. Oxford: British Archaeological Reports.
Naumann, F. 1983. Die Ikonographie der Kybele in der phrygischen und der griechischen Kunst. IstMitt-BH 28. Tübingen: Ernst Wasmuth.
Özdemir, H.F. 2008. “Ceyhan–Yukarı Ova Yüzey Araştırmalarında Bulunan Hellenistik Dönem Kalıp Yapımı Kaseler.” Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 17(2): 295–328.
Özgüç, T. 1971. Demir Devrinde Kültepe ve Civarı. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Özgüç, T. 1982. Maşat Höyük II: A Hittite Center Northeast of Boğazköy. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Özgüç, T. ve N. Özgüç, 1953. Ausgrabungen in Kültepe. Bericht über die im Auftrage der Türkischen Historischen Gesellschaft 1949 Durchgeführten Ausgrabungen. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Özsait, M. ve N. Özsait, 2003. “La céramique dite “galate” du bassin du Kızılırmak.” Anatolia Antiqua 11: 323–342.
Pecorella, P.E. 1975. “Topaklı. La trincea di sud-ovest.” SMEA 16: 9-76.
Polacco, L. 1969. “Topaklı. Campagna di scavo 1968.” SMEA 11: 7–38.
Polacco, L. 1971. “Topaklı. Campagna di scavo 1969.” SMEA 12: 35–64.
Polacco, L. 1972. “Topaklı. Campagna di scavo 1970.” SMEA 14: 85–116.
Roller, L.E. 1999. In Search of God the Mother: The Cult of Anatolian Cybele. Berkeley: University of California Press.
Roller, L.E. 2012. “Phrygian Religion and Cult Practices.” Phrygians: In the Land of Midas, In the Shadow of Monuments, Eds. T. Sivas ve H. Sivas, 202–231. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Sancaktar, H., K. Sezgin, R. Tamsü-Polat ve Y. Polat. 2021. “New Sites Discovered in the Yozgat Archaeological Research Project.” Understanding Transformations: Exploring the Black Sea Region and Northern Central Anatolia in Antiquity, Byzas 26, Eds. E. Sökmen ve A. Schachner, 277–298. İstanbul: Ege Yayınları.
Schmidt, E.F. 1933. The Alishar Hüyük: Seasons of 1928 and 1929. Part II. Oriental Institute Publications No. 20. Chicago: University of Chicago Press.
Schwenn, F. 1922. “Kybele.” RE 11(2): 2250-2298.
Stewart, S.M. 2010. “Gordion After the Knot: Hellenistic Pottery and Culture.” Doktora Tezi, University of Cincinnati.
Strobel, K. ve C. Gerber. 2000. “Tavium (Büyüknefes, Provinz Yozgat) – Ein regionales Zentrum Anatoliens. Bericht über den Stand der Forschungen nach den ersten drei Kampagnen (1997–1999).” IstMitt 50: 215–265.
Summers, G.D. ve F. Summers. 2006. “Aspects of urban design at the Iron Age city on the Kerkenes Dağ as revealed by geophysical survey.” Anatolia Antiqua 14: 71–88.
Şenyurt, S.Y. ve A. Akçay. 2017. “The Kurul Fortress and the Cult of Kybele as a City Protector.” Colloquium Anatolicum 16: 179–198.
Şenyurt, Y. ve S. Durugönül. 2018. “Kurul (Ordu) Kalesi’nde Bir Kybele Heykeli.” Olba 26: 293-344.
Tekocak, M. 2012a. “2010 Yılı Arkeolojik Yüzey Araştırmaları Işığında Aksaray (Kapadokya).” Stratonikeia’dan Lagina’ya Ahmet Adil Tırpan Armağanı, Ed. B. Söğüt, 623-648. İstanbul: Ege Yayınları.
Tekocak, M. 2012b. “Aksaray İli Merkez, Ortaköy, Sarıyahşi, Ağaçören ve Eskil İlçeleri Yüzey Araştırmaları: 2010.” Araştırma Sonuçları Toplantısı 29(2): 83-116.
Tekocak, M. 2013. “Aksaray İli Merkez, Ortaköy, Sarıyahşi, Ağaçören ve Eskil İlçeleri Yüzey Araştırmaları: 2011.” Araştırma Sonuçları Toplantısı 30(2): 115-134.
Toteva, S. 2007. “Late Classical and Early Hellenistic Pottery from Gordion: Typology and Chronology.” AnatSt 57: 77–102.
Tüysüz, B. 2022. “Kültepe’nin Hellenistik Dönem Seramikleri.” Doktora Tezi, Pamukkale Üniversitesi.
Tüysüz, B., I. Demirtaş ve P. Çaylı, 2024. “Büyük Deller Hellenistik Dönem Seramikleri Üzerine Ön Değerlendirmeler.” Seleucia 14: 297–328.
Uysal-Tezer, C. 2011. “Nevşehir Camihöyük Helenistik ve Roma Dönemi Seramikleri.” Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi.
Ünal, A. 1968. “1966 Çengeltepe (Yozgat) Sondajı Önraporu.” TürkArkDerg 15(1): 119–142.
von der Osten, H.H. 1937. The Alişar Hüyük: Seasons of 1930–32, Part III. Chicago: University of Chicago Press.
Yıldızhan, H. 2024. “Yeni Arkeolojik Araştırmalar Işığında Avanos ve Çevresi: Geç Hellenistik Dönem’den Geç Antik Çağ’a.” Seleucia 14: 119–148.
Yorulmaz, L. 2019. “Kurul Kalesi Hellenistik Dönem Seramikleri.” Doktora Tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi.
Zahn, R. 1907. “Die bei den Ausgrabungen in Boghaz–Köi gefundenen Tonscherben.” WKP 24: 638–644.
Zoroğlu, C. 2007. “Çatalhöyük TP Alanı Klasik, Helenistik ve Roma Çağı Seramiği.” Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi.
Zoroğlu, K.L. 1976. “Eskiyapar’da Bulunan Kızılırmak Havzası (Galat Denilen) Boyalı Seramikler.” VIII. Türk Tarih Kongresi, I, 345–354. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Zoroğlu, K.L. 1978. “Hellenistik Çağ’da Kızılırmak Havzası Boyalı Kapları.” Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi.
Zoroğlu, K.L. 1979. “Eskiyapar’da Bulunan Kızılırmak Havzası (Galat Denilen) Boyalı Seramikleri.” Eskiyapar Kazısı, Türk Tarih Kurumu Yayınları VIII(1), 346–355. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Zoroğlu, K.L. 1981. “Kültepe’de Bulunan Hellenistik Çağa Ait Bir Amphora.” Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 1: 239–252.
Zoroğlu, K.L. 1983. “İstanbul ve Bonn’da Bulunan İki Skyphos.” Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 2: 135–144.
Zoroğlu, K.L. 1986. “Kızılırmak Havzası Kaplarının Biçim ve Süs Gelişimine Örnekler.” IX. Türk Tarih Kongresi, I: 459–472. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Zoroğlu, K.L. 1987. “Kızılırmak Havzası Kapları.” Anadolu Demir Çağları (Anatolian Iron Age), Ed. A. Çilingiroğlu, 65–70. İzmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
Zoroğlu, K.L. 2005. “Hellenistic Painted Pottery from the Central Part of Asia Minor: Kızılırmak Basin Ware.” Ζ′Επιστημονική Συνάντηση για την Ελληνιστική Κεραμική (Aigio, 4–9 Απριλίου 2005): Πρακτικά, 515–524. Αθήνα: Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων.
Tüysüz, B. ve T. Kurt. 2025. “Kızılırmak Havzası Boyalı Seramiklerinin Yayılım Haritasına Eklenen Yeni Bir Merkez: Büyük Deller ve Yeni Bulgular.” Arkhaia Anatolika 8: 218-241. https://doi.org/10.32949/Arkhaia.2025.77