Pedasa’daki Athena Kutsal Alanı’ndan Yeni Yazıtlar
Güray ÜNVER
Öz
Bu makalede, Prof. Dr. Adnan Diler başkanlığındaki ekip tarafından 2007-2016 yılları arasında Pedasa’da yürütülen kazıların ilk üç yılında Athena Kutsal Alanı’nda ya da yakınında ele geçmiş dokuz adet yeni yazıt sunulmaktadır. Bu yazıtlar Pedasa’nın Gökçeler’e lokalizasyonunu kanıtlamakta ve tanrıça Athena’nın antik yazarlar tarafından değinilmemiş epitheti olan Pedasis’i belgelemektedir. Kentin ethnikonundan türetilmiş olan bu epithet, tanrıçanın Pedasalı kimliğini ortaya koymaktadır. MÖ 4. yüzyıl ile MS 1. yüzyıl aralığındaki farklı dönemlere tarihlenen yazıtlar, kutsal alanın Hellenistik Dönem’de ve Erken İmparatorluk Dönemi’nde işlevini koruduğuna dair epigrafik kanıtlar sunmaktadır. Yazıtlardan elde edilen bilgiler doğrultusunda Maussollos’un synoikismosu sonrasında Pedasa tam olarak terk edilmemiş ve Athena Kutsal Alanı MÖ 4. yüzyılda dinsel işlevini korumuştur, ayrıca önemli kararları taşıyan stellerin dikildiği yer konumuna gelmiştir (no. 3). Halikarnassos kentinin (polis) Athena Pedasis’e yönelik adağı (no. 5) kutsal alanın MÖ 3. yüzyıl sonları – 2. yüzyılda Halikarnassos kent kurumları tarafından kentin bir tapınağı olarak kabul edildiğinin önemli bir kanıtıdır, zira Salmakis yazıtının da gösterdiği gibi MÖ 2. yüzyıl ortalarında Pedasa, Halikarnassos territoriumunun önemli bir parçası durumundadır. MÖ 2. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısına tarihlenen diğer bir adak yazıtı (no. 6) da bu yüzyılda tapınağın Halikarnassoslu ziyaretçileri konusundaki bir kanıttır. Kemer blokları üzerine yazılmış ve MÖ 1. yüzyılın ikinci yarısı – MS 1. yüzyıla tarihlenen yazıt (no. 8), bu dönemde kutsal alanda imar faaliyetleri gerçekleştirildiğine ve olasılıkla bir andronun (?) temelinden itibaren inşa edilerek Athena Pedasis’e adandığına işaret etmektedir. Erken İmparatorluk Dönemi’nde tapınağın halen işlevsel olduğunun diğer bir delili ise kutsal alana dikilmiş olan Augustus heykelinin kaidesinde yer alan yazıttır (no. 9).
Adıgüzel, G. 2013. “Karia Bölgesi Buluntusu Athena Yontuları.” Yüksek Lisans Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi.
Ashton, R. ve K. Konuk 2019. “The Ketos Coins of Caria.” Karia Arkhaia. La Carie, des origines à la période pré-hékatomnide, Colloque international, 14-16 novembre 2013, Eds. O. Henry ve K. Konuk, 257–288. İstanbul: Institut Français d’Études Anatoliennes.
ATL = Meritt, B. D., H. T. Wade-Gery ve M. F. McGregor, 1939-1953. The Athenian Tribute Lists, Vol. I-IV, Massachusetts; New Jersey.
Austin, M.M. 1981. The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation. Cambridge: Cambridge University Press.
Baran, A. 2013. “New Aeolic Style Pilaster Capital from Karia.” Orhan Bingöl’e 67. Yaş Armağanı: A Festschrift for Orhan Bingöl on the Occasion of His 67th Birthday, Ed. G. Kökdemir, 53–65. Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
BE = “Bulletin épigraphique”. Revue des Études Grecques (REG) Paris 1888 - .
Bean, G.E. ve J.M. Cook. 1955. “The Halicarnassus Peninsula.” BSA 50: 85-171.
Blümel, W. 1990. “Zwei neue Inschriften aus Mylasa aus der Zeit des Maussollos.” EpigAnat 16: 29–43.
Blümel, W. 1993. “SGDI 5727 (Halikarnassos): Eine Revision.” Kadmos 32: 1-18.
Blümel, W. 1997. “Vertrag zwischen Latmos und Pidasa.” EpigAnat 29: 135–142.
BMC Caria = Head, B. V. 1897. Catalogue of the Greek Coins in The British Museum, Greek Coins of Caria, Cos, Rhodes, & c., London.
Bremmer, J.N. 2009. “Zeus’ Own Country: Cult and Myth in the Pride of Halicarnassus.” Antike Mythen. Medien, Transformationen und Konstruktionen, Eds. U. Dill ve C. Walde, 292-312. New York: Walter de Gruyter.
Bremmer, J.N. 2013. “Local Mythography: The Pride of Halicarnassus.” Writing Myth: Mythography in the Ancient World, Eds. S.M. Trzaskoma ve R.S. Smith, 55-73. Leuven: Peeters.
Bresson, A. 2019. “Pidasa, Miletos, and the Karian Revolt.” Karia Arkhaia. La Carie, des origines à la période pré-hékatomnide, Colloque international, 14-16 novembre 2013, Eds. O. Henry ve K. Konuk, 227–246. İstanbul: Institut Français d’Études Anatoliennes.
Bresson, A. ve P. Debord. 1985. “Syngeneia.” REA 87: 191-211.
Bulut, H. 2018. “Pedasa Athena Kutsal Alanı Arkaik Dönem Fayans Adak Sunuları.” Tüba-Ar 22: 119–143.
Bulut, H. 2019. “Pedasa Athena Kutsal Alanı: Fenike Kökenli Kemik Oymalar ve Yakın Doğu Bağlantıları Üzerine Bazı Görüşler.” Phaselis 5: 101-124.
Capdetrey, L. 2012. “Le roi, le satrape et le koinon: la question du pouvoir en Carie à la fin du IVe siècle.” Stephanèphoros: de l’économie antique à l’Asie Mineure. Hommages à Raymond Descat, Ed. K. Konuk, 341-354. Bordeaux: Ausonius Éditions.
CIG = Boeckh, A. 1828-1877. Corpus Inscriptionum Graecarum. 4 vols., Berlin.
Cook, A.B. 1925. Zeus: A Study in Ancient Religion, Vol. 2, Zeus God of the Dark Sky (Thunder and Lightning), Part I–II. Cambridge: Cambridge University Press.
Cook, J.M. 1961. “Some Sites of the Milesian Territory.” BSA 56: 90-101.
Cousin, G. ve Ch. Diehl. 1890. “Inscriptions d’Halicarnasse.” BCH 14: 90-121.
Çur, M. 2014. “Pedasa Karakol Binası.” Yüksek Lisans Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi.
D’Alessio, G.B. 2004. “Some Notes on the Salmakis Inscription.” The Salmakis Inscription and Hellenistic Halikarnassos, Halicarnassian Studies 4, Eds. S. Isager ve P. Pedersen, 43–57. Odense: University Press of Southern Denmark.
Debord, P. 1999. L’Asie Mineure au IVe siècle (412–323 a.C.): Pouvoirs et jeux politiques. Bordeaux: Ausonius Éditions.
Demand, N.H. 1990. Urban Relocation in Archaic and Classical Greece: Flight and Consolidation. Norman. OK: University of Oklahoma Press.
Descat, R. 1994. “La géographie dans les listes de tributs attiques: Lepsimandos et Kasôlaba en Carie.” ZPE 104: 61-68.
Descat, R. 2010. “Argyrion Symmachikon et l’histoire de la Carie à la fin du IVe s. a.C.” Hellenistic Caria: Proceedings of the First International Conference on Hellenistic Karia, Oxford, 29 June–2 July 2006, Eds. R. van Bremen ve J.M. Carbon, 133–144. Bordeaux: Ausonius Éditions.
Diler, A. 2011. “Pedasa-2008-2009.” Kazı Sonuçları Toplantısı 32(4): 324–341.
Diler, A. 2020. “Taşların Efendisi Leleg Halkının Ana Kenti Pedasa’da Geç Tunç- Erken Demir Çağı’nda Yaşam ve Ölüm”. Karialılar. Denizcilerden Kent Kuruculara. Ed. O.C. Henry ve A.B. Henry, 254-273. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Diler, A. ve G. Adıgüzel. 2015. “Pedasa Akropolis Giriş Kapısı’nda Kült Çanağı.” Prof. Dr. Ömer Özyiğit’e Armağan: Studies in Honour of Ömer Özyiğit, Eds. E. Okan ve C. Atila, 87–107. İstanbul: Ege Yayınları.
Diler, A. ve Ö. Kasar. 2016. “Pedasa Buluntusu Pişmiş Toprak Figürinler.” Havva İşkan’a Armağan: Lykiarkhissa. Festschrift für Havva İşkan, Eds. E. Dündar, Ş. Aktaş, M. Koçak ve S. Erkoç, 261–280. İstanbul: Ege Yayınları.
Diler, A. ve S. Topaloğlu. 2019. “Pedasa Açık Hava Kutsal Alanı.” Doğudan Batıya, 70. Yaşında Serap Yaylalı’ya Sunulan Yazılar, Eds. A. Erön ve E. Erdan, 1-15. Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
Diler, A., B. Özer, Ö. D. Çakmaklı ve S. Türkoğlu. 2008. “Pedasa 2007.” Kazı Sonuçları Toplantısı 30(3): 267-284.
Diler, A., B. Özer, H. Bulut ve Ş. Gümüş. 2012. “Pedasa 2010.” Kazı Sonuçları Toplantısı 33(4): 167-194.
Diler, A., B. Özer, H. Bulut, Ş. Gümüş, G. Adıgüzel, Ö. Kasar, N.S. Eryılmaz ve M. Çur. 2014. “Pedasa 2011-2012.” Kazı Sonuçları Toplantısı 35(3): 530-547.
Diler, A., B. Özer, M. Çur ve A. Yaman. 2015. “Pedasa 2013.” Kazı Sonuçları Toplantısı 36(3): 339-360.
Diler, A., B. Özer, H. Bulut, Ş. Gümüş, S.Z. Oruç, G. Adıgüzel ve M. Çur. 2016. “Pedasa 2014.” Kazı Sonuçları Toplantısı 37(3): 559-580.
Diler, A., B. Özer, Ş. Gümüş, G. Ünver, B. Özen-Klein, G. Adıgüzel, S.Z. Yıldız, G. Ayhan, Z. Demircan-Aksoy, N.S. Eryılmaz, M. Çur, S. Topaloğlu, A.D. Akkaya, N. Doğan ve S. Yurdagül. 2021. “Pedasa Kazı ve Araştırmaları.” Bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi 1(1): 182-267.
Flensted-Jensen, P. 2004. “Karia.” An Inventory of Archaic and Classical Poleis, Eds. M.H. Hansen ve T.H. Nielsen, 1108–1137. Oxford: Oxford University Press.
Foss, C. 1988. “Strobilos and Related Sites.” AnatSt 38: 147-174.
Gagné, R. 2006. “What is the Pride of Halicarnassus?” ClAnt 25(1): 1-33.
GIBM IV, 1 = G. Hirschfeld, 1893. The Collection of Ancient Greek Inscriptions in the British Museum, Part IV - Section I: Knidos, Halikarnassos and Branchidae, Oxford.
Gigante, M. 1999. “Il poeta di Salmacide e Filodemo di Gadara.” ZPE 126: 91-92.
Hallof, K. ve S. Kansteiner. 2014. “Makedon (Μακεδών) aus Herakleia am Latmos”. Der Neue Overbeck (DNO). Die antiken Schriftquellen zu den bildenden Künsten der Griechen, Band III: Spätklassik. Bildhauer des 4. Jhs. v. Chr. DNO 1799-2677 bearb., Ed. S. Kansteiner, L. Lehmann, K. Hallof, B. Seidensticker ve M. Söldner, 777–778. Berlin; Boston: De Gruyter.
Haussoullier, B. 1880a. “Inscription d’Halicarnasse.” BCH 4: 295-320.
Haussoullier, B. 1880b. “Inscription d’Halicarnasse.” BCH 4: 522–524.
HNO = Historia Numorum Online; http://hno.huma-num.fr/ (erişim tarihi: 13.10.2025)
Hornblower, S. 1982. Mausolus. Oxford: Clarendon Press.
I.Délos = F. Durrbach et al. (ed.) 1926-1972. Inscriptions de Délos. 7 vols., Paris.
IG I3 = Inscriptiones Graecae I: Inscriptiones Atticae Euclidis anno anteriores. 3rd edition. Fasc. 1; D. Lewis (ed.) Decreta et tabulae magistratuum (nos. 1-500), Berlin 1981. Fasc. 2; D. Lewis and L. Jeffery (eds.), Dedicationes. Catalogi. Termini. Tituli sepulcrales. Varia. Tituli Attici extra Atticam reperti. Addenda (nos. 501-1517), Berlin 1994.
Imhoof-Blumer, F. 1883. Monnaies Grecques. Amsterdam: F. Muller & Cie.
I.Mylasa = Blümel, W. 1987-1988. Die Inschriften von Mylasa I-II, IGSK 34-35, Bonn.
Isager, S. 1998. “The Pride of Halikarnassos, Editio Princeps of an Inscription from Salmakis.” ZPE 123: 1-23.
Isager, S. 2004. “The Salmakis Inscription: Some Reactions to the Editio Princeps.” The Salmakis Inscription and Hellenistic Halikarnassos, Halicarnassian Studies 4, Eds. S. Isager ve P. Pedersen, 9-13. Odense: University Press of Southern Denmark.
Jeppesen, K. 1964. “Discoveries at Halicarnassus. Addenda.” ActaArch 35: 195-203.
Jeppesen, K. ve A. Luttrell. 1986. The Maussolleion at Halikarnassos. Vol. 2. The Written Sources and their Archaeological Background. Aarhus: Jutland Archaelogical Society.
Kasar, Ö. 2010. “Pedasa Buluntusu Pismiş Toprak Figürinler.” Yüksek Lisans Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi.
Konuk, K. 2012. “Quelques monnaies inédites ou mal attribuées de la péninsule d’Halicarnasse.” Stephanèphoros: de l’économie antique à l’Asie Mineure. Hommages à Raymond Descat, Ed. K. Konuk, 341-354. Bordeaux: Ausonius Éditions.
Konuk, K. 2021. “Maussollos and the Date of the Transfer of the Seat of the Karian Satrapy to Halikarnassos.” Philia 7: 93-97.
Laumonier, A. 1958. Les cultes indigènes en Carie. Paris: E. de Boccard.
LBW = Le Bas, Ph. ve W.H. Waddington, 1972. Inscriptions grecques et latines recueillies en Asie Mineure, I-II, New York.
LGPN = A Lexicon of Greek Personal Names, Oxford 1987 –.
Lloyd-Jones, H. 1999. “The Pride of Halicarnassus.” ZPE 124: 1-14.
LSAM = Sokolowski, Fr. 1955. Lois sacrées de l’Asie Mineure, Paris.
Maiuri, A. 1924a. “Viaggio di esplorazione in Caria. Parte II – B.” ASAtene 4-5 (1921–1922): 425–459.
Maiuri, A. 1924b. “Viaggio di esplorazione in Caria. Parte III: Inscrizioni.” ASAtene 4-5 (1921–1922): 461–488.
Meritt, B.D. 1972. “The Tribute Quota List of 454/3 B.C.” Hesperia 41(4): 403-417.
Migeotte, L. 1984. L’emprunt public dans les cités grecques: recueil des documents et analyse critique. Paris: Presses Universitaires de France.
Newton, C.T. 1863. A History of Discoveries at Halicarnassus, Cnidus and Branchidae, Vol. II, Part II. London: John Murray.
OGIS = W. Dittenberger (ed.), 1903-1905. Orientis graeci inscriptiones selectae, Leipzig.
Özer, B. 2017. “Pedasa Athena Kutsal Alanı Arkaik Dönem Kıbrıs Mortarları ve Bölgeler Arası Ticari İlişkilerdeki Rolü.” Adalya 20: 41–67.
Özer, B. 2019. “Orientalizing Style Pottery from Pedasa: Ionian Imports.” Karia Arkhaia. La Carie, des origines à la période pré‑hékatomnide, Colloque international, 14-16 novembre 2013, Eds. O. Henry ve K. Konuk, 547–578. İstanbul: Institut Français d’Études Anatoliennes.
Parker, R. 2016. “Athena in Anatolia.” Pallas 100: 73–90.
Paton, W.R. ve J.L. Myres. 1896. “Karian Sites and Inscriptions.” JHS 16: 188-271.
Paton, W.R. 1907. “Zeus Askraios.”, The Classical Review 21(2): 47-48.
Pedersen, P. 1994. “The Fortifications of Halikarnassos.” Fortifications et défense du territoire en Asie Mineure occidentale et méridionale. Table ronde CNRS, İstanbul 20-27 mai 1993, RÉA 96(1-2): 215–235.
Piñol-Villanueva, A. 2013. “Halicarnaso y Salmacis. Historia de una comunidad greco-caria.” Contacto de poblaciones y extranjería en el mundo griego antiguo. Estudio de fuentes, Faventia Supplementa 2, R.-A. Santiago Álvarez (coord.), Ed. M. Oller Guzmán, 169-185. Bellaterra: Servei de Publicacions de la Universitat Autònoma de Barcelona.
Radt, W. 1973-1974. “Pidasa bei Milet.” IstMitt 23-24: 169-174.
Robert, L. 1936. Collection Froehner I. Inscriptions grecques. Paris: Éditions des Bibliothèques Nationales.
Robert, L. 1978. “Documents d’Asie Mineure.” BCH 102(1): 395-543.
Robert, L. 1987. Documents d’Asie Mineure. Paris: École Française d’Athènes and De Boccard
Ruzicka, S. 1992. Politics of a Persian Dynasty. The Hecatomnids in the Fourth Century B.C. Norman: University of Oklahoma Press.
Santini, M. 2017. “Bellerophontes, Pegasos and the Foundation of Halikarnassos. Contributions to the Study of the Salmakis Inscription.” Studi Classici e Orientali 63: 109-143.
Schaefer, J.O. 1912. De Iove apud Cares culto. Halis Saxonum: M. Niemeyer.
SEG = Supplementum Epigraphicum Graecum, Leiden 1923 –
SGDI = Collitz, H. ve F. Bechtel. 1973-1983. Sammlung der griechischen Dialekt-Inschriften, I-IV, Liechtenstein (Gotinga 1884-1915).
SGO I = Merkelbach, R. ve J. Stauber. 1998. Steinepigramme aus dem griechischen Osten / Bd. 1, Die Westküste Kleinasiens von Knidos bis Ilion. Stuttgart, Leipzig.
Sherk, R.K. 1991. “The Eponymous Officials of Greek Cities III.” ZPE 88: 225–260.
SNG Ashmolean XI = Ashton, R. ve S. Ireland. 2013. Sylloge Nummorum Graecorum V, Ashmolean Museum, Part 11: Caria to Commagene (except Cyprus), London.
SNG Cop. = Sylloge Nummorum Graecorum, The Royal Collection of Coins and Medals, Danish National Museum, Part 25: Caria 1: Alabanda-Orthosia; Part 26: Caria 2: Sebastopolis-Trapezopolis, Copenhagen, 1947. Supplement, Acquisitions 1942-1996, Copenhagen, 1992.
SNG Kayhan I = Sylloge Nummorum Graecorum, Turkey 1. The Muharrem Kayhan Collection, part I, İstanbul; Bordeaux, 2002.
SNG Kayhan II = Sylloge Nummorum Graecorum, Turkey 1. The Muharrem Kayhan Collection, part II, İstanbul, 2015.
SNG Keckman I = Sylloge Nummorum Graecorum, Finland, The Erkki Keckman Collection in the Skopbank, Helsinki, part I: Karia, Helsinki, 1994.
SNG von Aulock = Sylloge Nummorum Graecorum, Deutschland: Sammlung von Aulock, Karien, Berlin, 1962; Nachträge I, Berlin, 1967.
Syll.3 = Dittenberger, W. 1915-1924. Sylloge Inscriptionum Graecarum, 3rd ed. 4 vols., Leipzig.
Şahin, M.Ç. 1976. “Five New Inscriptions from Halicarnassus.” ZPE 20: 19-23.
Ünver, G. 2012. “Yazıtlar Işığında Karia Kentlerinde Yurttaşların Kent İmarına Katılımları (MÖ I. – MS III. Yüzyıl).” Doktora Tezi, Akdeniz Üniversitesi.
Varinlioğlu, E. 1993. “Pedasa (?)”, Araştırma Sonuçları Toplantısı 10: 213-216.
Varinlioğlu, E., A. Bresson, P. Brun, P. Debord ve R. Descat. 1992. “Ouranion en Carie.” RÉA 94: 155-174.
von Aulock, H. 1975. “Eine neue kleinasiatische Münzstätte: Pedasa (Pidasa) bei Milet.” JNG 25: 123-128.
Waddington = Babelon, E. 1897. Inventaire de la collection Waddington. Paris: Ernest Leroux.
Wilhelm, A. 1905. “Zu Josephus.” ÖJh 8: 238-242.
Wilhelm, A. 1908. “Inschriften aus Halikarnassos und Theangela.” ÖJh 11: 54-75.
Williamson, Chr. G. 2021. Urban Rituals in Sacred Landscapes in Hellenistic Asia Minor. Religions in the Graeco-Roman World, Vol. 196. Leiden; Boston: Brill.
Wörrle, M. 2003. “Pidasa du Grion et Héraclée du Latmos: deux cités sans avenir.” CRAI 147(4): 1361-1379.
Zgusta, L. 1964. Kleinasiatische Personennamen. (Monografie orientálního ústavu ČSAV 19.) Prag: Verlag der Tschechoslowakischen Akademie der Wissenschaften.
Zgusta, L. 1984. Kleinasiatische Ortsnamen. (Beiträge zur Namenforschung, Beiheft 21.) Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag.
Ünver, G. 2026. “Pedasa’daki Athena Kutsal Alanı’ndan Yeni Yazıtlar.” Arkhaia Anatolika 9: 1-26. https://doi.org/10.32949/Arkhaia.2026.79