Eski Anadolu Toplumlarında Anemi
Serpil ÖZDEMİR ÖZBEY
Öz
Eski insan topluluklarına yönelik biyoarkeolojik çalışmalar iskelet kalıntılarının incelenmesi esasına dayanmaktadır. Bu çalışmalar kapsamında ilgili toplulukların biyolojik ve çevresel yapıları, sağlık yapıları ve kültürleri gibi birçok konuya ilişkin bilgiye ulaşılabilmektedir. Biyoarkeolojik çalışmaların önemli bir alanını da bu insan topluluklarının sağlık yapısının ortaya konulmasını amaçlayan paleopatolojik çalışmalar oluşturmaktadır. Bu çalışmaların veri kaynakları iskelet kalıntıları ve dişlerdir. Hastalıkların hepsi kemik ve dişlere etki etmediğinden, paleopatolojik analizlerde iskelete ve dişlere yansıyan hastalıklar değerlendirilebilmektedir. Kemiklere sirayet eden bu hastalık gruplarından biri de anemidir. Birçok nedene bağlı olarak ortaya çıksa da genellikle aneminin görülme nedenleri kalıtsal ve edinsel olarak ikiye ayrılmaktadır. Kalıtsal anemi, genlerdeki birtakım farklılıklardan kaynaklı meydana gelen anemi türüdür. Orak hücre anemisi, Akdeniz anemisi (talasemi) ve konjenital hemolitik anemi kalıtsal anemiler olarak sınıflandırılmaktadır. Edinsel anemiler ise bireylerin yaşadıkları ortamlarına bağlı olarak meydana gelen ve yaşam biçimlerinin değişmesiyle düzelebilecek nitelikte anemi türüdür. Edinsel anemi genellikle beslenmeyle ilişkilendirilmektedir. İskelet kalıntılarında gözlenen cribra orbitalia ve porotic hyperostosis lezyonları eski insan topluluklarında aneminin göstergeleri olarak değerlendirilmektedir. Bu doku bozuklukları konusunda çeşitli görüşler ileri sürülmektedir; ancak nedenleri kesin olarak anlaşılamamıştır. Çalışma kapsamında; Anadolu’nun farklı bölgelerinde yaşamış toplumlara ilişkin, farklı araştırmacılar tarafından belirlenen anemi olgusu ele alınmıştır. Amaç, bu toplumlarda aneminin görülme oranları ve nedenlerinin ortaya konulması, bu lezyonların dönemlere göre bir artış ya da azalış gösterip göstermediğinin belirlenmesidir. Farklı araştırmacılar tarafından çeşitli bölgelerde yaşamış insan toplulukları üzerinde gerçekleştirilen bu çalışmalardan elde edilen veriler, porotic hyperostosis ve cribra orbitalianın görülme sıklığında dönemlere göre düzenli bir artış ya da azalış olmadığını ortaya koymuştur. Bu doku bozukluklarını oluşturan hastalıklar kalıtsal olsalar bile, beslenmeye ve çevresel koşullara bağlı olarak bulunma sıklığında değişimler görülebilir. Ayrıca son dönemlerde gelişen teknoloji ve geliştirilen teknikler, eski analiz yöntemlerini çok daha iyi araçlarla gerçekleştirme olanağı sağlamaktadır. İlerleyen dönemlerde bu alanda yapılacak çalışmaların, yeni örneklem ve yeni tekniklerle daha ileriye taşınacağı düşünülmektedir.
Angel, J.L. 1966. “Porotic Hyperostosis, Anemias, Malarias, and Marshes in Prehistoric Eastern Mediterranean.” Science 153(3737): 760–763.
https://doi.org/10.1126/science.153.3737.760
Angel, J.L. 1971. “Early Neolithic Skeletons from Çatalhöyük: Demography and Pathology.” AnatSt 21: 77–98.
Angel, J.L. 1975. “Paleoecology, Paleodemography and Health.” Population, Ecology, and Social Evolution, Ed. S. Polgar, 167–190. Berlin, New York: De Gruyter Mouton. https://doi.org/10.1515/9783110815603.167
Angel, J.L. ve S. Bissel “Health and stress in an early Bronze age population.” Ancient Anatolia: Aspects of Change and Cultural Development, essays in honor of Machteld J. Mellink, Eds. J.V. Canby, E. Porada, B.S. Ridgway ve T. Stech, 12-30. Madison: University of Wisconsin Press.
Aufderheide, A.C. ve C. Rodriguez-Martin. 2006. The Cambridge Encyclopedia of Human Paleopathology. Cambridge: Cambridge University Press.
Ay, N. 2014. “Müslümantepe İskeletlerinin Paleopatolojik Açıdan Analizi.” Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi.
Başoğlu, S. ve A. Baysal. 1992. “Demir Emilimi ve Metabolizması Üzerine Yeni Görüşler.” Sendrom 4(6): 72–80.
Bouville, C., T.S. Constandse-Westermann ve R.R. Newell. 1983. “Les Restes Humains Mésolithiques de l'Abri Cornille, Istres (Bouches-du-Rhône).” Bulletins et Mémoires de la Société d'Anthropologie de Paris 10(1): 89–110.
Brothwell, D.R. 1981. Digging up Bones: The Excavation, Treatment and Study of Human Skeletal Remains. London, Oxford: British Museum (Natural History) ve Oxford University Press.
Büyükkarakaya, A.M. ve Y.S. Erdal. 2012. “Eski Anadolu Toplumlarında Anemi.” Biyolojik Antropoloji: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi 75. Kuruluş Yıldönümü Anı Kitabı, Ed. M. Özbek, 137–162. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
Carmel, R. ve D.S. Rosenblatt. 2003. “Disorders of Cobalamin and Folate Metabolism.” Blood: Principles and Practice of Hematology, Eds. R.I. Handin, S.E. Lux ve T.P. Stossel, 1361–1397. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins.
Çırak, A. ve M.T. Çırak. 2017. “Antik Dönem İskeletlerinde Anemi: Akgüney Toplumu Üzerine Bir Çalışma.” Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi 4(11): 85-94.
Erdal, Y.S. 2002. “Bakla Tepe Geç Tunç Çağı Mezarından Gün Işığına Çıkarılan Yanmış İnsan İskelet Kalıntılarının Antropolojik Analizi.” Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 19(2): 115-130.
Erdal, Y.S. 2003. “Büyük Saray-Eski Cezaevi Çevresi Kazılarında Gün Işığına Çıkarılan İnsan Kalıntılarının Antropolojik Analizi.” Arkeometri Sonuçları Toplantısı 18: 15–30.
Erdal, Y.S. 2004. “Kovuklukaya (Boyabat, Sinop) İnsanlarının Sağlık Yapısı ve Yaşam Biçimleri.” Anadolu Araştırmaları 17(2): 169-196.
Erdal, Y.S. 2009. “Bademağacı Erken Neolitik İnsan İskeletleri.” Arkeometri Sonuçları Toplantısı 24: 97-117.
Erdal, Y.S. 2011. “Tasmasor Yakınçağ Nekropolü ve İskeletlerinin Antropolojik Açıdan Değerlendirilmesi.” Tasmasor, Ed. S.Y. Şenyurt, 329–458. Ankara: Bilgin Yayınları.
Erdal, Ö.D., Y.S. Erdal, S. Eroğlu ve A.M. Büyükkarakaya. 2003. “Şaşal/İzmir İskelet Topluluğunun Paleopatolojik ve Demografik Analizi.” Arkeometri Sonuçları Toplantısı 18: 1–14.
Goodman, A.H., D.L. Martin, G.J. Armelagos ve G. Clark. 1984. “Indications of Stress from Bone and Teeth.” Paleopathology at the Origins of Agriculture, Eds. M.N. Cohen ve G.J. Armelagos, 13–49. Orlando: Academic Press.
Göker, M. 2019. “Cafer Höyük ve Değirmentepe Ortaçağ Topluluklarının Karşılaştırmalı Antropolojik Analizi.” Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi.
Gözlük, P., H. Yılmaz, A. Yiğit, A. Açıkkol ve A. Sevim. 2003. “Hakkâri Erken Demir Çağı İskeletlerinin Paleoantropolojik Açıdan Değerlendirilmesi.” Arkeometri Sonuçları Toplantısı 18: 31–40.
Gözlük, P., Ö. Durgunlu, S. Özdemir, M. Taşlıalan ve A. Sevim. 2005. “Smyrna Agorası İskeletlerinin Paleoantropolojik Analizi.” Arkeometri Sonuçları Toplantısı 21: 125–140.
Gözlük-Kırmızıoğlu, P., T. Köroğlu, A. Açıkkol ve Ö. Dağ. 2023. “Tokat/Niksar (Yakın Çağ) Erişkinlerinde Sağlık Sorunları.” Antropoloji 47: 50–59. https://doi.org/10.33613/antropolojidergisi.1375304
Güleç, E. 1989. “Panaztepe İskeletlerinin Paleodemografik ve Paleopatolojik İncelenmesi.” TürkArkDerg 28: 73–95.
Karakuş, V., A. Giden, D.E. Soysal, S. Bozkurt ve E. Kurtoğlu. 2016. “Erişkin Hastalarda Anemi Etiyolojisi, Risk Faktörleri ve Nüksün Değerlendirilmesi.” Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Tıp Dergisi 3(1): 1–6.
Kiple, K.F. ve K.C. Ornelas, eds. 2000. The Cambridge World History of Food. Cambridge: Cambridge University Press.
Koruyucu, M.M. 2012. “Köşk Höyük Ortaçağ İnsanlarının Antropolojik Analizi.” Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi.
Kumar, V. ve R.S. Cotran. 2000. Temel Patoloji. Çev. Ed. U. Çevikbaş. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri.
Larsen, C.S. 1997. Bioarchaeology: Interpreting Behaviour from the Human Skeleton. Cambridge: Cambridge University Press.
Lovell, N.C. 1997. “Anemia in the Ancient Indus Valley.” International Journal of Osteoarchaeology 7(2): 115–123. https://doi.org/10.1002/(SICI)1099-1212(199703)7:2
Lovell, N.C. 2008. “Analysis and Interpretation of Skeletal Trauma.” Biological Anthropology of the Human Skeleton, Eds. M.A. Katzenberg ve S.R. Saunders, 341–386. New York: John Wiley and Sons.
Ortner, D.J. ve W.G.J. Putschar. 1981. Identification of Pathological Conditions in Human Skeletal Remains. Washington, DC: Smithsonian Institution Press. https://doi.org 10.5479/si.00810223.28.1
Özbek, M. 1990. “Son Buluntular Işığında Çayönü Neolitik İnsanları.” Arkeometri Sonuçları Toplantısı 5: 161–172.
Özbek, M. 1992. “Aşıklı Höyük Neolitik İnsanları.” Arkeometri Sonuçları Toplantısı 7: 145-160.
Özbek, M. 1993. “Aşıklı Höyük Neolitik Çağ İnsanları.” Arkeometri Sonuçları Toplantısı 8: 201–212.
Özbek, M. 2000. “Öküzini İnsanlarının Antropolojik Analizi.” Arkeometri Sonuçları Toplantısı 15: 127–144.
Özbek, M. 2005. “Körtik Tepe'de İnsan Sağlığı.” Arkeometri Sonuçları Toplantısı 20: 41–52.
Özbek, M. 2006. “Musular Neolitik İnsanlarının Antropolojik Analizi.” Hayat Erkanal'a Armağan: Kültürlerin Yansıması, Eds. A. Erkanal-Öktü, E. Özgen ve S. Günel, 564–570. İstanbul: Homer Kitabevi.
Özdemir, S. 2008. “Minnetpınarı İskeletlerinin Paleopatolojik Açıdan Analizi.” Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi.
Özdemir, S. 2011. “Anadolu Tunç Çağı İnsan İskeletlerinin Paleodemografik ve Morfometrik Analizi: Kütahya Seyitömer Örneği.” Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi.
Roberts, C. ve K. Manchester. 2007. The Archaeology of Disease. Ithaca: Cornell University Press.
Sağır, M. ve S. Sağır. 2013. “Eski Anadolu İnsanlarının Sağlık Sorunları.” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 53(1): 9–26.
Sayar, K. 2001. “Van-Karagündüz İskeletlerinde Paleopatolojik Bir Araştırma: Anemi.” Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi.
Schultz, M. 1986. “Der Gesundheitszustand der Frühmittelalterlichen Bevölkerung von Boğazkale/Hattuşa.” Araştırma Sonuçları Toplantısı 4: 401–409.
Scott, J.P. 2003. “Hematoloji.” Nelson Pediatri Temelleri, Eds. R.E. Behrman ve R.M. Kliegman, Çev. Eds. S. Tuzcu ve M. Tuzcu, 605–643. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri.
Sevim, A. 1993. “Elazığ/Tepecik Ortaçağı İskeletlerinin Paleodemografik Açıdan Değerlendirilmesi.” Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi.
Sevim, A. 1998. “Eski Anadolu Toplumlarında Gözlenen Bir Paleopatolojik Doku Bozukluğu: Porotic Hyperostosis.” Antropoloji 13: 229–244.
Sevim, A. 2005. “Paleoanthropologic Analysis of the Human Skeletal Remains from the Yüceören Necropolis.” Yüceören: Doğu Kilikya'da Bir Hellenistik-Roma Nekropolü / A Hellenistic and Roman Necropolis in Eastern Cilicia, Eds. Y. Şenyurt, A. Akçay ve Y. Kamış, 133–146. Ankara: Gazi Üniversitesi ARÇED Yayınları.
Sevim-Erol, A., H. Yılmaz ve A. Açıkkol-Yıldırım. 2004. “Çavlum İskeletlerinin Paleoantropolojik Analizi.” I. Uluslararası Dünden Bugüne Eskişehir Sempozyumu (12–15 Mayıs 2004), 337–355. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
Sevim, A., P. Gözlük-Kırmızıoğlu, A. Yiğit, S. Özdemir ve Ö. Durgunlu. 2007. “Erzurum/Güllüdere İskeletlerinin Paleoantropolojik Açıdan Değerlendirilmesi.” Arkeometri Sonuçları Toplantısı 22: 141–160.
Sevim-Erol, A., S. Özdemir ve Ö. Durgunlu. 2006. “Tıp Tarihi Açısından Anemi: Eski Dönemlerde Yaşamış İnsan Toplumlarında Aneminin Yeri ve Önemi.” IX. Türk Tıp Tarihi Kongresi, Eds. E. Kahya, S. Şar, A. Ataç ve M. Mazıcıoğlu, 298–310. Ankara: Nobel Yayınevi.
Sevim-Erol, A. ve A.Y. Yavuz. 2015. “Patara Kazılarından Ele Geçen Bir Grup İnsan İskeletinin Antropolojik Açıdan Değerlendirilmesi.” Kumdan Kente Patara Kazılarının 25 Yılı Uluslararası Sempozyum Bildirileri, 251–271. Antalya: Akdeniz Üniversitesi.
Silvestroni, E., I. Bianco, B. Graziani et al. 1994. “Difetti molecolari delle b microcitemie nel Lazio. Atti Convegno. “La prevenzione dell’anemia mediterranea oggi in Italia”.” Istituto Italiano di Medicina Sociale - Edizioni, 1995: 131-133.
Stuart-Macadam, P. 1987. “A Radiographic Study of Porotic Hyperostosis.” American Journal of Physical Anthropology 74(4): 511–520. https://doi.org/10.1002/ajpa.1330740409
Stuart-Macadam, P. ve S. Kent, eds. 1992. Diet, Demography and Disease: Changing Perspectives on Anemia. New York: Aldine de Gruyter.
Sullivan, A. 2005. “Prevalence and Etiology of Acquired Anemia in Medieval York, England.” American Journal of Physical Anthropology 128(2): 252–272. https://doi.org/10.1002/ajpa.20026
Şahin, S. 2019. “Dilkaya (Ortaçağ) İnsanlarının Yapısı.” Antropoloji 37: 50–71. https://doi.org/10.33613/antropolojidergisi.517217
Ubelaker, D. H. 1989. Human Skeletal Remains: Excavation, Analysis, Interpretation. Washington, DC: Taraxacum.
Uysal, G. 1995. “Oylum Höyük Çocuklarının Paleopatolojik Açıdan Analizi.” Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 12(1–2): 187–206.
Üstündağ, H. 2009. “Kuşadası Kadıkalesi/Anaia Kazısında Bulunan İnsan İskelet Kalıntıları.” Arkeometri Sonuçları Toplantısı 24: 209–228.
Virchow, R. 1880. “Medical Practice in the Troad in 1879.” Ilios. The city and country of the Trojans (H. Schliemann), 721-726. New York: Harper.
Walker, P.L. 1986. “Porotic Hyperostosis in a Marine-Dependent California Indian Population.” American Journal of Physical Anthropology 69(3): 345–354. https://doi.org/10.1002/ajpa.1330690307
Welcker, H. 1885. “Die Abstammung der Bevölkerung von Socotra.” Mitteilung im Geographentage zu Hamburg, Sitzung vom 11 April 1885. Verhandlungen des fünften deutschen Geographentages, 92-94. Berlin: Dietrich Reimer.
Welcker, H. 1888. “Cribra orbitalia, ein ethnologisch-diagnostisches Merkmal am Schädel mehrerer Menschrassen”. Archiv für Anthropologie 17: 1-18.
White, T.D. ve P.A. Folkens. 2005. The Human Bone Manual. Burlington: Elsevier Academic Press.
Yurdakök, K. ve O.T. İnce. 2009. “Çocuklarda Demir Eksikliği Anemisini Önleme Yaklaşımları.” Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi 52: 224–231.
Zaino, E.C. 1964. “Paleontologic Thalassemia.” Annals of the New York Academy of Sciences 119(2): 402–412.
Özdemir-Özbey, S. 2026. “Eski Anadolu Toplumlarında Anemi.” Arkhaia Anatolika 9: 27-50. https://doi.org/10.32949/Arkhaia.2026.80