Arkeo-Enformatik Araştırmalarda İhtiyaç Analizi: Nif (Olympos) Dağı ve Çevresindeki Tümülüslerin CBS ile Belgelenmesi Üzerine Bir Vaka Çalışması
Onur Sefer ÖZBALABAN
Öz
Dijital arkeoloji kapsamında yapılan çalışmalarda üretilen verilerin sürdürülebilirliği ve projelere göre ölçeklenebilirliği, ilerleyen yıllar için risk konusu haline gelmektedir. Güncelliğini yitiren veri tabanları, yazılım veya donanım uyumsuzlukları nedeniyle terk edilen veri biçimleri ve sürekli değişen altyapı ihtiyaçlarına karşın sınırlı bütçe ile nitelikli uzman kaynağının yetersiz kalması gibi etmenler, bu riskleri artırmaktadır. Bununla birlikte dijital arkeoloji tanımı, arkeolojik buluntuların yalnızca görselleştirilmesi veya veri depolama konularına sıkışıp kalmaktadır. Öte yandan, bu verilerin orta ve uzun vadede nasıl analiz edileceği, nasıl erişilebilir hale getirileceği, veri tabanlarında nasıl tutulacağı ve tüm bu işlemler için teknik açıdan nelere ihtiyaç duyulduğu gibi konular geri planda kalmaktadır.
Bu çalışmanın amacı, arkeolojik veri bilimi ve bilgisayar bilimi araştırmalarını içeren arkeo-enformatik kapsamında ihtiyaç analizinin önemini vurgulamaktır. İhtiyaç analizi, mevcut durum ile istenen sonuçlar arasındaki gereksinimleri ve öncelikleri belirleme sürecidir. Özellikle bilişim alanında faaliyet gösteren kurumlar, projelerinde verimi artırmak için bu stratejiyi kullanmaktadır. İhtiyaç analizi, bir araştırmanın planlama sürecinde başlayan ve hedeflere ulaşmak için güncel tutulması gereken dinamik bir süreçtir.
Bu makalenin içeriğinde, arkeolojik çalışmalarda dolaylı olarak gerçekleştirilen ancak daha sistematik bir temele oturtulması gereken ihtiyaç analizinin ve ilgili proje yönetim stratejilerinin nasıl uygulanabileceği tartışılmaktadır. Nif (Olympos) Dağı ve çevresindeki tümülüslerin CBS ile belgelenmesi temalı örnek çalışma üzerinden, arkeo-enformatik araştırmalarda yapılan ihtiyaç analizinin kazanımları ve geliştirilmesi gereken yönleri ortaya konulmaktadır.
ADS 2025. “Data Management & Sharing Plans.” https://archaeologydataservice.ac.uk/help-guidance/how-to-prepare-data/data-management-sharing-plans/. (Erişim Tarihi: Eylül 2025).
Akçay, T. 2024. Dijital Arkeoloji Stratejisi - Dijital Beşeri Bilimlerin Öncüsü. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
Aksan, M., G. Ateş, Y. Aydın, E. Erbil, B. Ludwig, U. Mania, F. Pirson ve H. Taşkıran. 2022. “Ballık Mağarası (Dikili İlçesi) Kazısı.” Kazı Sonuçları Toplantısı 42(2): 357–366. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
Alkan, M. ve Ö. Filiz. 2019. “Altyapı Bilgi Sistemleri Tasarımı Ve Uygulaması.” Coğrafi Bilgi Sistemleri Dergisi 1(1): 40–46. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tucbis.
ARIADNE 2022. “Guide for Archaeological Data Management Planning.” https://training.ariadne-infrastructure.eu/dmp-guidance/. (Erişim Tarihi: Aralık 2025).
Artz, J.A. 2006. “Decision Support Model for Assessing Archaeological Survey Needs for Bridge Replacement Projects in Iowa.” Iowa City: The University of Iowa.
Atalan-Çayırezmez, N., D. Çit ve H. Wright. 2024. “Digital Archiving in Archaeology: Assessing the State of the Art.” Internet Archaeology 67. https://doi.org/10.11141/ia.67.1.
Aydınoğlu, A.Ç., Ph. DeMaeyer ve T. Yomralıoğlu. 2006. “Avrupa’da Konumsal Veri Altyapısı Politikaları.” In TMMOB Harita ve Kadastro Mühendisleri Odası 10. Türkiye Harita Bilimsel ve Teknik Kurultayı, 1–7. Ankara: TMMOB Harita ve Kadastro Mühendisleri Odası.
Bağcı, B. 2013. “Bilgi Teknolojileri Risk Yönetimine Genel Bakış.” Deloitte Touche Tohmatsu.
Błaszczyk, B. ve S. Kania. 2019. “Archaeological Project Management.” PM World Journal VIII(VI): 1–13.
CIfA 2025. “Data management plans.” https://www.archaeologists.net/work/toolkits/dig-digital/planning. (Erişim Tarihi: Aralık 2025).
Costopoulos, A. 2016. “Digital Archeology Is Here (and Has Been for a While).” Frontiers in Digital Humanities 3. https://doi.org/10.3389/fdigh.2016.00004.
Çabuk, A. 2011. Coğrafi Bilgi Sistemlerine Giriş. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi. http://dx.doi.org/10.13140/2.1.2317.8565.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. 2012. “Kent Bilgi Sistemleri Standartlarının Belirlenmesi Projesi: İP-3 (1): Veri/Kullanıcı Gereksinim Analizi.” https://webdosya.csb.gov.tr/db/kbs/webmenu/webmenu9784.pdf. (Erişim Tarihi: Temmuz 2025).
DAI 2025. “Datenmanagementpläne und RDMO.” https://www.dainst.org/dai-standorte/zentrale/wer-wir-sind/organisation/arbeitseinheiten/informationsinfrastruktur/datenmanagementplaene-und-rdmo. (Erişim Tarihi: Aralık 2025).
Denning, P.J. ve T.G. Lewis. 2016. “Exponential Laws of Computing Growth.” Communications of the ACM 60 (1): 54–65. https://doi.org/10.1145/2976758.
Diederichs, K., C. Krause, M. Lemaire, M. Reidelbach ve J. Windeck. 2024. “A Vision for Data Management Plans in the NFDI.” https://doi.org/10.5281/zenodo.10570654.
Drucker, P. 1985. Management: Tasks, Responsibilities, Practices. Allied Publisher Private Limited.
Dublin Core 2016. “Metadata Basics.” https://www.dublincore.org/resources/metadata-basics/. (Erişim Tarihi: Aralık 2025).
Dunn, S. 2011. “Poor Relatives or Favorite Uncles? Cyberinfrastructure and Web 2.0: A Critical Comparison for Archaeological Research.” Archaeology 2.0: New Approaches to Communication and Collaboration, 95-117. Los Angeles: Cotsen Institute of Archaeology Press at UCLA.
Ene, S. 2013. “Proje Yönetiminde Yer Alabilecek Risk Kaynaklarının Tespiti ve Risk Yönetim Planının Geliştirilmesi.” İstanbul Journal of Social Sciences, no. 5: 46–60. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/161923.
ESRI 2012. “Enabling the Fifth Part of a Successful GIS.” https://www.esri.com/about/newsroom/insider/fifth-part-of-gi. (Erişim Tarihi: Eylül 2025)
Foskett, D.J. 1970. “‘Informatics.’” Journal of Documentation 26(4): 340–369. https://doi.org/10.1108/eb026504.
Friedman, C.P. 2013. “What Informatics Is and Isn’t.” Journal of the American Medical Informatics Association 20(2): 224–226. https://doi.org/10.1136/amiajnl-2012-001206.
Geser, G., J.D. Richards, F. Massara ve H. Wright. 2022. “Data Management Policies and Practices of Digital Archaeological Repositories.” Internet Archaeology 59 (March). https://doi.org/10.11141/ia.59.2.
Graham, S., N. Gupta, J. Smith, A. Angourakis, A. Reinhard, K. Ellenberger, Z. Batist, et al. 2020. “So what is Digital Archaeology?”. The Open Digital Archaeology Textbook. https://o-date.github.io/draft/book/so-what-is-digital-archaeology.html. (Erişim Tarihi: Ağustos 2025).
Huggett, J. ve S. Ross. 2004. “Introduction.” Internet Archaeology 15. https://doi.org/10.11141/ia.15.13.
IBM 2024. “Gereksinim Analizi.” https://www.ibm.com/docs/tr/engineering-lifecycle-management-suite/design-rhapsody/10.0.1?topic=rhapsody-requirements-analysis. (Erişim Tarihi: Eylül 2025).
Jeffrey, S. 2012. “A New Digital Dark Age? Collaborative Web Tools, Social Media and Long-Term Preservation.” World Archaeology 44(4): 553–570. https://doi.org/10.1080/00438243.2012.737579.
Jeffrey, S. 2020. “Archaeological Informatics.” Encyclopedia of Global Archaeology. Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-030-30018-0_1185.
Katsianis, M., G. Bruseker, D. Nenova, O. Marlet, F. Hivert, G. Hiebel, C. Ore, P. Derudas, R. Opitz ve E. Uleberg. 2023. “Semantic Modelling of Archaeological Excavation Data. A Review of the Current State of the Art and a Roadmap of Activities.” Internet Archaeology 64 (November). https://doi.org/10.11141/ia.64.12.
Kaufman, R. ve I. Guerra-Lopéz. 2013. Needs Assessment for Organizational Success. Alexandria: Association for Talent Development.
Krogh, P. 2006. The DAM Book Digital Asset Management for Photographers. Beijing; Sebastopol, CA: O’Reilly.
Le Studium 2020. “A Data Management Plan Template for Archaeology.” https://www.lestudium-ias.com/sites/default/files/public/pdf/SC108/BRYAS_LETELLIER_MORLOCK_A_DMP_Template.pdf. (Erişim Tarihi: Aralık 2025).
Leffingwell, D. ve D. Widrig. 2003. Managing Software Requirements: A Use Case Approach. Boston: Addison-Wesley.
Leffingwell, D. 2008. Scaling Software Agility: Best Practices for Large Enterprises. Boston: Addison-Wesley. 2nd edition.
Leiden University 2025. “Data Management Plan.” https://www.staff.universiteitleiden.nl/vr/archaeology/research-data-management-in-archaeology/data-management-plan. (Erişim Tarihi: Aralık 2025).
MAEASaM 2021. “Archaeological Data Management: a quick summary guide.” https://maeasam.org/archaeological-data-management-a-quick-summary-guide/. (Erişim Tarihi: Aralık 2025).
Maurer, J. ve S. Rupper. 2015. “Tapping into the Hexagon Spy Imagery Database: A New Automated Pipeline for Geomorphic Change Detection.” ISPRS Journal of Photogrammetry and Remote Sensing 108: 113–127. https://doi.org/10.1016/j.isprsjprs.2015.06.008.
Moore, G.E. 1965. “Cramming More Components onto Integrated Circuits.” Electronics 38: 114-117.
Newbury, D. 2018. “LOUD: Linked Open Usable Data and Linked.Art.” https://cidoc.mini.icom.museum/wp-content/uploads/sites/6/2021/03/CIDOC2018_paper_153.pdf. (Erişim Tarihi: Temmuz 2025).
Özbalaban, O.S. ve M. Peker 2025. ““This Place Is Not What It Used To Be”. The Everchanging Road Networks Through the Ages on Mount Nif and Its Surroundings” Transforming Heritage Research in a Transforming World: 5th CAA-GR Conference 2024 23-33. https://doi.org/10.1007/978-3-032-06389-2_3.
Özbilen, S. 2023. “Kağıtsız Bir Arkeolojiye Doğru.” Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi 28: 105–128. https://doi.org/10.22520/tubaked.1290280.
Özgüner, N.P. 2021. “Digitization in Archaeology and Archaeology Education in Turkey.” Turkish Institute of Archaeology and Cultural Heritage, December. https://doi.org/10.54930/tare.2021.4.
Riedel, M., F. Riebschläger ve G. Russo. 2025. “Terms and concepts of publishing and citing information resources in archaeology and beyond. A perspective from the CiVers project and the iDAI.world.” Forum for Digital Archaeology and Infrastructure: 1–34. https://doi.org/10.34780/6k764r03.
Shanks, M. 2007. “Digital Media, Agile Design and the Politics of Archaeological Authorship.” Archaeology and Media: 273-290. Left Coast Press. https://web.stanford.edu/~mshanks/MichaelShanks/75.html.
Stott, D., S.M. Kristiansen ve S.M. Sindbæk. 2019. “Searching for Viking Age Fortresses with Automatic Landscape Classification and Feature Detection.” Remote Sensing 11(16), 1881: https://doi.org/10.3390/rs11161881.
tDAR 2017. “Data Management Plans for Archaeological Research – 2017.” https://shesc.asu.edu/sites/g/files/litvpz441/files/2023-05/2017-DA-Guide-Data-Mgmt-Plan-Template-Final-1.pdf. (Erişim Tarihi: Aralık 2025).
Tulunay, E.T. 2012. “Smyrna (İzmir) Yakınlarında Birçok Kültürü Barındıran Dağ: Nif (Olympos).” Colloquium Anatolicum 11: 81–99.
TÜBİTAK 2019. “TÜBİTAK Açık Bilim Politikası.” https://www.tubitak.gov.tr/sites/default/files/tubitak_acik_bilim_politikasi_190316.pdf. (Erişim Tarihi: Eylül 2025).
TÜBİTAK 2024. “Veri Yönetim Planı Bilgi Notu.” https://tubitak.gov.tr/sites/default/files/2024-04/veri_yonetim_plani_bilgi_notu.pdf. (Erişim Tarihi: Eylül 2025).
UCLA DAL 2025. “Data Management Plans.” https://dal.ucla.edu/data-management-plans/. (Erişim Tarihi: Aralık 2025).
Universität zu Köln 2024. “Datenmanagementpläne.” https://fdm.uni-koeln.de/wissensbasis/datenmanagementplaene-1. (Erişim Tarihi: Aralık 2025).
Wilkinson, M. D. et al. 2016. “Comment: The FAIR Guiding Principles for Scientific Data Management and Stewardship.” Scientific Data 3.
https://doi.org/10.1038/sdata.2016.18.
Özbalaban, O. S. 2026. “Arkeo-Enformatik Araştırmalarda İhtiyaç Analizi: Nif (Olympos) Dağı ve Çevresindeki Tümülüslerin CBS ile Belgelenmesi Üzerine Bir Vaka Çalışması.” Arkhaia Anatolika 9: 51-75. https://doi.org/10.32949/Arkhaia.2026.81