Dorik Geisonlarda Mutulus Plakaları ile Guttaenın Düzenlenişi

Zeliha GİDER BÜYÜKÖZER

Arkhaia Anatolika 1. Sayı

Geliş Tarihi : 14.07.2018 | Kabul Tarihi : 19.10.2018

DOI : 10.32949/Arkhaia.2018.4 | Yayın Tarihi : 15.11.2018 18:17:43

Özet

Mutulus-guttae’ya sahip dorik geison blokları MÖ 6. yy başından itibaren mimarideki yerini almıştır. Fakat erken örneklerde görülen farklı uygulamalar, dorik geison biçiminin zaman içinde gelişimini tamamladığını göstermektedir. MÖ 6. yy yapılarının karakteristiği olarak nitelendirilen uygulamalardan biri metop üzerine yerleştirilen mutulus plakasının triglif üzerine yerleştirilen mutulus plakasından daha dar işlenmesi ve buna bağlı olarak da mutulus plakalarının yüzeyinde yer alan guttae sayısının değişmesidir. MÖ 6. yy’daki mimarlar, mutulus düzenlemesi ve guttae sayısı ile ilgili pek çok denemeden sonra ancak MÖ 530 civarında triglifler ile metoplar üzerine gelen mutulus plakalarının genişliğini eşitlemiş ve guttae sayısını 3x6 olarak sabitlemiştir. Metoplar üzerindeki mutulusların dar işlenmesi Roma Dönemi yapılarında zaman zaman tekrar uygulanmıştır.

Klasik Dönem yapılarında mutulusların eğimi ± 15˚ olarak uygulanmış, MÖ 4. yy’ın ikinci yarısından itibaren bu açı küçülmeye başlamıştır. MÖ 2. yy’da inşa edilen yapılarda mutulusların eğim derecesi genellikle çok düşüktür ya da eğim hiç yoktur ve bu uygulama Erken İmparatorluk Dönemi’nde de devam etmiştir.

Dorik geisonlarda erken evrelerden itibaren hem mutulus plakalarının hem de guttaenın yüksek çalışılması karakteristiktir. Anadolu’daki dorik yapılarda MÖ 3. yy’dan itibaren mutulus plakaları ile guttae yüksekliğini yitirmeye başlamıştır. Fakat mutulusların ince bir plaka şeklinde işlenmesi MÖ 2. yy’ın ilk yarısında başlamıştır ve bu tip mutuluslar Roma Dönemi boyunca da kullanılmaya devam etmiştir. Geç Hellenistik ve Erken İmparatorluk Dönemi’ne tarihlenen dorik geisonların bir kısmında mutuluslar viaedan ince çizgisel bir hatla ayrılmıştır. Erken evrelerden itibaren geison soffiti ile damlalık arasındaki alana yerleştirilen mutulus plakaları, sözü edilen bu iki bölümle de bağlantılıdır. Zamanla mutulus plakalarının geison soffiti ve damlalık ile bağlantısı kesilmiş, böylece geison soffitiyle mutulus plakası arasında ve mutulus plakasıyla damlalık arasında ince bir faskia oluşmuştur. Guttaeda görülen bir diğer değişim, mutulus plakasının yüzeyine dağılımlarında tespit edilmiştir. Erken evrelerde özellikle üçlü dizimde guttae sıralarının arasındaki mesafe, guttaenın çapının yaklaşık 2 katı ya da 2 katından biraz fazladır. MÖ 4. yy yapılarında genellikle 1,5 katı olan bu mesafe MÖ 3. yy’da birkaç yapıda eşitlenmiş, MÖ 2. yy’da ise guttae arasındaki mesafe guttae çapından daha dar işlenmiştir. Sık dizime sahip guttae Roma Dönemi yapılarının karakteristiğidir. Erken İmparatorluk Dönemi yapılarında dört tarafta da kenara yaslandırılmış guttaeya sahip mutulus plakalarının yanı sıra bunun tam tersi uygulama olan dört tarafta da mesafe bırakılarak, içe çekilmiş guttaeya sahip mutulus plakaları bir arada kullanılmıştır. Dorik geisonda yaşanan bir diğer değişim mutulus plakasının genişliği ile viaenın genişliği arasındaki oranda  tespit  edilmiştir.  Erken  evrelerde  1:5 oranında çalışılan viae dönem ilerledikçe istikrarlı bir şekilde daralmış ve MS 1. yy’ın sonlarına doğru 1:10 oranına kadar düşmüştür.

Antik Kaynaklar

Vitr.

(=Vitruvius, De Architechtura)

Kullanılan Çeviri: Vitruvius, Mimarlık Üzerine On Kitap, (Çev. S. Güven), 1998.

 

Modern Kaynaklar

Bankel 2004

H. Bankel, “Knidos. Das Triopion. Zur Topographie des Stammesheiligtums der dorischen Hexapolis”, Eds. E.-L. Schwandner – K. Rheidt. Macht der Architectur - Architectur der Macht, 2004, 100-113.

Barletta 2001

B. A. Barletta, The Origins of the Greek Architectural Orders, Cambridge, 2001.

Barletta 2016

B. A. Barletta, “Monumentality and Foreing Infulience in Early Greek Temples”, Ed. M. M. Miles. A Companion to Greek Architecture, Oxford, 2016, 31-45.

Benndorf – Niemann 1884

O. Benndorf – G. Niemann, Reisen in Lykien und Karien I, Wien, 1884.

Berns 1999

C. Berns, “Der Hellenistische Grabturm von Olba”, Olba II.1, 1999, 111-129.

Berns 2003

C. Berns, Untersuchungen zu den Grabbauten der frühen Kaiserzeit in Kleinasien, Asia Minor Studien 51, 2003.

Bohn 1885

R. Bohn, Das Heiligtum der Athena Polias Nikephoros, AvP II, Berlin, 1885.

Bohn 1896

R. Bohn, Die Theater-Terrasse, AvP IV, Berlin, 1896.

Borchhardt – Stanzl 1990

J. Borchhardt – G. Stanzl, “Ein hellenistischer Bau des Herrscher-Kultes: Das Ptolemaion in Limyra”, Götter, Heroen, Herrscher in Lykien, Wien, 1990, 79-84.

Borchhardt 1991

J. Borchhardt, “Ein Ptolemaion in Limyra”, Revue archéologique, Bulletin de la SFAC, 1991, 309-322.

Bruns-Özgan 2002

C. Bruns-Özgan, Knidos Antik Kent Rehberi, Konya, 2002.

Clarke et al. 1902

J. T. Clarke – F. H. Bacon – R. Koldewey, Investigations at Assos, Boston, 1902.

Conze – Schazmann 1911

A. Conze – P. Schazmann, Mamurt-Kaleh: Ein Tempel der Göttermutter unweit Pergamon, Berlin, 1911.

Coulton 1976

J. J. Coulton, The Architectural Development of the Greek Stoa, Oxford, 1976.

Coulton 1977

J. J. Coulton, Greek Architects at Work: Problems of Structure and Design, London, 1977.

Coulton 1982

J. J. Coulton, “Oinoanda: The Doric Building (Mk2)”, AnatSt 32, 1982, 45-59.

De Bernardi Ferrero 1970

D. De Bernardi Ferrero, Teatri classici in Asia Minore III, Roma, 1970.

De Bernardi Ferrero 1974

D. De Bernardi Ferrero, Teatri classici in Asia Minore IV, Roma, 1974.

Deubner 1990

O. Deubner, “Eine pergamenische Architekturordnung?”, Eds. B. Otto – F. Ehrl. Echo. Beiträge zur Archäologie des mediterranen und alpinen Raumes, Innsbruck, 1990, 89-97.

Dinsmoor 1933

W. B. Dinsmoor, “The Tempel of Apollo at Bassae”, MMS 4.2, 1933, 204-227.

Dinsmoor 1950

W. B. Dinsmoor, The Architecture of Ancient Greece, London, 1950.

Drew – Bear 1995

Th. Drew-Bear, “Pisidia Antiocheia’sının Parlak Dönemlerini Yansıtan Yazıtlar”, 12. AST, 1995, 13-17.

Durm 1910

J. Durm, Die Baukunst der Griechen, Leipzig, 1910.

Dyer 1906

L. Dyer, “Details of the Olympian Treasuries”, JHS 26, 1906, 46-83.

Dyggve 1960

E. Dyggve, Le Sanctuaire d’Athana Lindia et l’architecture Lindienne, Lindos III.1. Fouilles de l’Acropole 1902-1914 et 1952, Berlin, 1960.

Filges 2006

A. Filges, Blaundos. Berichte zur Erforschung einer Kleinstadt im lydisch-phrygischen Grenzgebiet, IstForsch 48, 2006.

Filgis – Radt 1986

M. N. Filgis – W. Radt, Die Stadtgrabung I: Das Heroon, AvP XV.1, Berlin, 1986.

Fraser – Bean 1954

P. M. Fraser – G. E. Bean, The Rhodian Peraea and Islands, Oxford, 1954.

Gàbrici 1935

E. Gàbrici, “Per la storia dell’architettura dorica in Sicilia”, MonAnt 35, 1935, 137-250.

Gider 2012

Z. Gider, “Lagina Kuzey Stoanın Ön Cephe Düzenlemesi”, Ed. B. Söğüt. Stratonikeia’dan Lagina’ya, A. A. Tırpan’a Armağan, İstanbul, 2012, 263-280.

Gider-Büyüközer 2013

Z. Gider-Büyüközer, Karia Bölgesi Dor Mimarisi. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi, Konya, 2013.

Goethert – Schleif 1962

F. W. Goethert – H. Schleif, Der Athenatempel von Ilion, Denkmäler Antiker Architektur 10, 1962.

Hellström – Thieme 1981

P. Hellström – T. Thieme, “The Androns at Labraunda. A Preliminary Account of their Architecture”, MedmusB 16, 1981, 58-74.

Hoffelner 1999

K. Hoffelner, Das Apollon-Heiligtum. Tempel, Altäre, Temenosmauer, Thearion (Alt Ägina I,3), Mainz am Rhein, 1999.

Hornbostel-Hüttner 1979

G. Hornbostel-Hüttner, Studien zur römischen Nischenarchitektur, Leiden, 1979.

Howe 1985

T. N. Howe, The Invention of the Doric Order, PhD. Diss., Harvard University, London, 1985.

Humann 1904

C. Humann, Eds. J. Kohte – C. Watzinger. Magnesia am Maeander. Bericht über die Ergebnisse der Ausgrabungen der Jahre 1891-1893, Berlin, 1904.

Ismaelli 2009

T. Ismaelli, Hierapolis di Frigia III: Architettura Dorica a Hierapolis di Frigia, İstanbul, 2009.

Jacopi 1932

G. Jacopi, “Il tempio e il teatro di Apollo Eretimio”, ClRh II, 1932, 77-116.

Jacopi 1932/33

G. Jacopi, Esplorazione Archeologica di Camiro II, Necropoli, Acropoli, ClRh VI-VII, 1932/33.

Kader 1995

I. Kader, "Heroe and Memorialbauten", Eds. M. Wörrle – P. Zanker. Stadtbild und Bürgerbild im Hellenismus, München, 1995, 199-229.

Kalinka 1920

E. Kalinka, Tituli Lyciae linguis Graeca et Latina conscripti 1: Pars Lyciae occidentalis cum Xantho oppido, Tituli Asiae Minoris II, Vienna, 1920.

Kawerau – Wiegand 1930

K. Kawerau – Th. Wiegand, Die Paläste der Hochburg, AvP V.1, Berlin, 1930.

Klein 1991

N. L. Klein, The Origins of the Doric Order on the Mainland of Greece: Form and Function of the Geison in the Archaic Period, PhD. Diss., Bryn Mawr College, Philadelphia, 1991.

Klein 1998

N. L. Klein, “Evidence for West Greek Influence on Mainland Greek Roof Construction and the Creation of the Truss in the Archaic Period”, Hesperia 67.4, 1998, 335-374.

Koldewey – Puchstein 1899

R. Koldewey – O. Puchstein, Die Griechischen Tempel in Unteritalien und Sicilien, Berlin, 1899.

Lang 1985

G. J. Lang, “Zur oberen Osthalle der Agora, der „Neronischen Halle“ in Ephesos”, Eds. M. Kandler – S. Karwiese – R. Pillinger. Lebendige Altertumswissenschaft: Festgabe zur Vollendung des 70. Lebensjahres von Hermann Vetters, Vienna, 1985, 176-180.

La Rocca 2005

E. La Rocca, “Survey archeologica nell’area del golfo di Mandalya (Turchia)”, PP 60, 2005, 392-418.

Lauter 1986

H. Lauter, Die Architektur des Hellenismus, Darmstadt, 1986.

Love 1970

I. C. Love, “A Preliminary Report of the Excavations at Knidos, 1969”, AJA 74.2, 1970, 149-155.

Love 1972

I. C. Love, “A Preliminary Report of the Excavations at Knidos, 1970”, AJA 76.1, 1972, 61-76.

Love 1978

I. C. Love, “A Brief Summary of Excavations at Knidos 1967-1973”, The Proceedings of the Xth International Congress of Classical Archaeology, Vol. II, Ankara, 1978, 1111-1133.

Mansel 1970

A. M. Mansel, “1970 Yılı Perge Kazısına Dair Ön Rapor”, TürkArkDerg 19-1, 1970, 169-184.

Mansel 1975

A. M. Mansel, “Bericht über Ausgrabungen und Untersuchungen in Pamphylien in den Jahren 1957-1972”, AA, 1975, 49-96.

Martini 1984

W. Martini, Das Gymnasium von Samos, Samos XVI, 1984.

McCredie et al. 1992

J. R. McCredie – G. Roux – S. M. Shaw – J. Kurtich, The Rotunda of Arsinoe, Samothrace 7, Princeton, 1992.

Mert 2008

İ. H. Mert, Untersuchungen zur hellenistischen und kaiserzeitlichen Bauornamentik von Stratonikeia, IstForsch 50, 2008.

Mertens 1993

D. Mertens, Der alte Heratempel in Paestum und die archaische Baukunst in Unteritalien, Mainz am Rhein, 1993.

Mertens 1996

D. Mertens, “Die Entstehung des Steintempels in Sizilien”, Ed. E.-L. Schwandner. Säule und Gebälk. Zu Struktur und Wandlungsprozeß griechisch-römischer Architektur, Bauforschungskolloquium in Berlin vom 16. bis 18. Juni 1994, 1996, 25-38.

Mitchell – Waelkens 1998

S. Mitchell – M. Waelkens, Pisidian Antioch: The Site and its Monuments, London, 1998.

Moretti 2012a

J.-C. Moretti, “Claros, le temple d’Apollon : travaux réalisés en 2011”, Anatolia Antiqua XX, Paris, 2012, 205-213.

Moretti 2012b

J.-C. Moretti, “Le temple de l’oracle d’Apollon a Claros” Ed. O. Henry, Archéologies et espaces parcourus. Premières Rencontres d'Archéologie de l’IFEA İstanbul (11-13 Novembre 2010), İstanbul, 2012, 111-128.

Pedersen 2004

P. Pedersen, “Halikarnassos and the Ptolemies II. The Architecture of Hellenistic Halikarnassos”, Eds. S. Isager – P. Pedersen. Halicarnassian Studies IV: The Salmakis Inscription and Hellenisctic Halikarnassos Odense, 2004, 145-164.

Praschniker – Theuer 1979

C. Praschniker – M. Theuer, Das Mausoleum von Belevi, Ephesos VI, Wien, 1979.

Pülz 1989

S. Pülz, Untersuchungen zur kaiserzeitlichen Bauornamentik von Didyma, IstMitt-BH 35, 1989.

Reynolds 1981

J. M. Reynolds, “New Evidence for the Imperial Cult in Julio-Claudian Aphrodisias”, ZPE 43, 1981, 317-327.

Reynolds 1982

J. M. Reynolds, Aphrodisias and Rome, JRS Monograph 1, London, 1982.

Reynolds et al. 2007

J. M. Reynolds, Ch. Roueché, G. Bodard, Inscriptions of Aphrodisias, http://insaph. kcl. ac. uk/iaph2007.

Robertson 1969

D. S. Robertson, Greek and Roman Architecture, Cambridge, 1969.

Rocco – Livadiotti 2011

G. Rocco – M. Livadiotti, “The Agora of Kos: The Hellenistic and Roman Phases”, Ed. A. Giannikouri. The Agora in the Mediterranean from Homeric to Roman times. International Conference Kos, 14-17 April 2011, Atina, 2011, 383-423.

Rumscheid 1994

F. Rumscheid, Untersuchungen zur Kleinasiatischen Bauornamentik des Hellenismus, Mainz, 1994.

Schazmann 1923

P. Schazmann, Das Gymnasion. Der Tempelbezirk der Hera Basileia, AvP VI, Berlin, 1923.

Schazmann 1932

P. Schazmann, Kos I: Asklepieion. Baubeschreibung und Baugeschichte. Ed. R. Herzog, Berlin, 1932.

Schwandner 1976

E.-L. Schwandner, “Der Ältere Aphaiatempel auf Aegina“, Neue Forschungen in Griechischen Heiligtümern, 1976, 103-120.

Schwandner 1985

E. L. Schwandner, Der Ältere Porostempel der Aphaia auf Aegina, Denkmäler Antiker Architektur 16, 1985.

Söğüt 2012

B. Söğüt, “Stratonikeia 2010 Yılı Çalışmaları”, 33. KST-IV, 2012, 395-419.

Söğüt 2013

B. Söğüt, “Stratonikeia 2011 Yılı Çalışmaları”, 34. KST-III, 2013, 45-58.

Stanzl 1993

G. Stanzl, “Das Sogenannte Ptolemaion in Limyra. Ergebnisse der Ausgrabungen”, Eds. J. Borchhardt – G. Dobesch. Akten des II. Internationalen Lykien-Symposions Ergäzungsbände zu den Tituli Asiae Minoris 18, Wien, 1993, 183-190.

Steskal 2010

M. Steskal, Das Prytaneion in Ephesos, Ephesos XIV/4, Wien, 2010.

Strocka 2005

V. M. Strocka, “Griechische Löwenkopf-Wasserspeier in Ephesos”, Synergia, Festschrift für Fritz Krinzinger (2005), 337-348.

Strong 1963

D. E. Strong, “Some Observations on Early Roman Corinthian”, JRS 53, 1963, 73-84.

Taşlıalan 1993

M. Taşlıalan, Pisidia Antiocheia’sı Augustus Kutsal Alanı ve Tapınağının Rekonstrüksiyonu. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi, Konya, 1993.

Taşlıalan 1994

M. Taşlıalan, “Pisidia Antiocheia’sı 1992 Çalışmaları”, 4. Müze Kurtarma Kazıları Semineri, 1994, 245-284.

Tölle-Kastenbein 1974

R. Tölle-Kastenbein, Das Kastro Tigani. Die Bauten und Funde griechischer, römischer und byzantinischer Zeit, Samos XIV, 1974.

Vallois 1923

R. Vallois, Le Portique de Philippe, Délos 7, Paris, 1923.

Varinlioğlu – Debord 2003

E. Varinlioğlu – P. Debord, “Hyllarima 2001”, 20. AST-II, 2003, 85-92.

von Gerkan 1921

A. von Gerkan, Das Theater von Priene, Berlin, 1921.

von Gerkan 1925

A. von Gerkan, Kalabaktepe, Athenatempel und Umgebung, Milet 1.8, Berlin, 1925.

von Hesberg 1980

H. von Hesberg, Konsolengeisa des Hellenismus und der frühen Kaiserzeit, RM 24, 1980.

von Kienlin 2000

A. von Kienlin, “Zum Heiligtum an der Agora von Priene”, Bericht über die 40. Tagung für Ausgrabungswissenschaft und Bauforschung vom 20. bis 23. Mai 1998 in Wien, Bonn, 2000, 79-85.

von Kienlin 2004

A. von Kienlin, Die Agora von Priene, PhD. Diss., Technische Universität München, München, 2004.

Wiegand 1902

Th. Wiegand, “Zweiter vorläufiger Bericht über die Ausgrabungen der königlichen Museen zu Milet”, AA, 1902, 147-150.

Wiegand – Schrader 1904

Th. Wiegand H. Schrader, Priene, Berlin, 1904.

Wilberg 1923

W. Wilberg, Die Agora, Ephesos III, Wien, 1923.

Wulzinger 1941

K. Wulzinger, “Das Rathaus von Herakleia am Latmos”, Ed. F. Krischen. Antike Rathäuser, Berlin, 1941, 22-33.

Ziegenaus – de Luca 1968

O. Ziegenaus – G. de Luca, Das Asklepieion. Der südliche Temenosbezirk in hellenistischer und frührömischer Zeit, AvP XI.1, Berlin, 1968.

Ziegenaus – de Luca 1975

O. Ziegenaus – G. de Luca, Das Asklepieion. Der nördliche Temenosbezirk und angrenzende Anlagen in hellenistischer und frührömischer Zeit, AvP XI.2, Berlin, 1975.

Paylaş!